Giày cleat và pedal khoá: đạp xe gắn chân có lợi gì, tập thế nào

Giày cleat và pedal khoá là hệ gắn chân: dưới đế giày có một miếng ngàm kim loại hoặc nhựa (cleat), khớp vào cơ cấu lò xo trên bàn đạp, giữ bàn chân cố định vào pedal. Tháo ra bằng cách xoay gót chân ra ngoài. Hệ này giữ chân đúng vị trí, đạp đều và chắc hơn trên đường xóc, nhưng cần tập để tháo chân theo phản xạ; hầu như người mới nào cũng từng ngã nghiêng tại chỗ một lần vì quên tháo chân khi dừng.

Cái tên gây nhầm lẫn

Trong tiếng Anh, pedal khoá được gọi là "clipless", nghĩa là "không kẹp". Nghe ngược đời vì chân đang bị khoá vào pedal. Lý do: trước đó người đạp xe dùng quai và kẹp mũi chân, một cái lồng kim loại hoặc nhựa với dây da buộc mũi giày vào pedal. Hệ ngàm lò xo ra đời thay cho quai kẹp nên được gọi là "không cần kẹp". Ở Việt Nam, người ta gọi theo tên miếng ngàm: giày cleat, pedal cleat, hoặc pedal khoá.

Hai họ hệ ngàm chính

Ngoài ra có pedal hai mặt: một mặt phẳng để đi giày thường, một mặt có ngàm. Đây là lựa chọn tốt cho người đạp xe đi làm muốn thử cleat mà không phải bỏ giày thường.

Gắn chân được gì, mất gì

Được

• Chân ở đúng chỗ. Bàn chân không trượt ra trước, ra sau trên pedal, nhất là khi đạp nhanh hoặc khi đường xóc.
• Đạp đều ở vòng quay nhanh. Chân không bị "bật" khỏi pedal ở nhịp đạp cao.
• Kiểm soát trên đường đất đá. Chân không văng khỏi pedal khi bánh xe nảy.
• Đế giày cứng truyền lực đều, đỡ cho bàn chân khi đạp lâu.

Chuyện "kéo pedal lên ở nửa sau vòng đạp nên tăng công suất nhiều" là điều được nói rất nhiều. Các nghiên cứu về sinh cơ học đạp xe cho kết quả không đồng nhất; phần lớn người đạp xe thực ra không kéo lên đáng kể. Lợi ích chắc chắn hơn là chân ổn định và đạp đều.

Mất

• Phải tập tháo chân. Phản xạ dừng xe là đặt chân xuống; với cleat phải xoay gót trước rồi mới đặt.
• Đi bộ kém hơn, nhất là hệ ba lỗ ốc.
• Đường dừng liên tục như phố đông, ngã tư dày đặc thì gắn tháo liên tục, bất tiện.

Đường phố Việt Nam: có hợp không

Phố đông xe máy, đèn đỏ dày, người đi bộ cắt ngang và xe dừng đột ngột là điều kiện khó nhất cho người mới gắn chân. Mỗi lần phải đặt chân xuống bất ngờ là một lần thử phản xạ tháo chân. Vì vậy nhiều người chọn:

• Pedal phẳng có chốt bám và giày đế mềm bám tốt cho xe đi làm trong phố; chân vẫn khá ổn định mà đặt xuống được tức thì.
• Pedal hai mặt: đi phố dùng mặt phẳng, ra đường vắng, đường đê, đường tập thì gắn chân.
• Cleat chỉ cho buổi tập trên cung đường quen, ít giao lộ, sáng sớm.

Không có lựa chọn đúng cho mọi người; chỉ cần nhớ cleat mang lại nhiều nhất trên đường dài ít dừng, và đòi hỏi nhiều nhất ở đường đông.

Độ xoay tự do và lực nhả

Hai thông số quan trọng nhất của hệ ngàm:

• Độ xoay tự do (float): góc bàn chân được xoay nhẹ trái phải khi vẫn đang gắn, trước khi ngàm nhả. Không có độ xoay tự do, bàn chân bị khoá cứng một góc, đầu gối phải chịu nếu góc đó không hợp với dáng chân tự nhiên. Ngàm thường có loại 0 độ và loại vài độ; người mới và người hay đau gối thường hợp với loại có độ xoay.
• Lực nhả: độ căng lò xo trên pedal, chỉnh bằng ốc nhỏ. Người mới nên để lực nhả thấp nhất để tháo chân dễ, tăng dần khi đã quen.

Lắp ngàm vào giày

Vị trí ngàm quyết định bàn chân nằm thế nào trên pedal. Lắp sai có thể gây đau gối, tê ngón chân, đau mắt cá. Nguyên tắc chung để bắt đầu:

1. Tiến lùi: tâm ngàm nằm gần dưới khớp ngón chân cái (ụ bàn chân), để phần đó nằm trên trục pedal.
2. Góc xoay: theo dáng chân tự nhiên khi đứng thả lỏng; có người mũi chân hơi chĩa ra ngoài, có người thẳng.
3. Trái phải: chỉnh để đầu gối đi thẳng lên xuống khi đạp, không đánh vào trong, ra ngoài.
4. Siết ốc đúng lực, kiểm lại sau vài lần đạp đầu.

Đau gối kéo dài sau khi chuyển sang cleat là tín hiệu nên chỉnh lại ngàm, chiều cao yên, hoặc nhờ người có kinh nghiệm canh chỉnh xe. Đau không giảm thì đi khám.

Tập tháo chân: cú ngã tại chỗ

Cú ngã đặc trưng của người mới dùng cleat là ngã nghiêng tại chỗ: dừng ở đèn đỏ, quên tháo chân, xe đổ chậm sang một bên. Thường chỉ trầy khuỷu và ngượng, nhưng ngã ra phía làn xe đang chạy thì nguy hiểm thật. Tập theo thứ tự:

1. Tập tại chỗ: dựng xe cạnh tường hoặc trên giá tập, một tay vịn tường, gắn và tháo từng chân nhiều lần.
2. Tập ở bãi trống: đạp chậm, tháo chân, đặt chân xuống, gắn lại. Lặp lại đến khi xoay gót thành phản xạ.
3. Tháo chân sớm: khi thấy sắp dừng, tháo chân trước vài mét, không đợi xe gần đứng.
4. Chọn một chân tháo cố định, thường là chân phía lề đường, để mình luôn nghiêng về phía an toàn.
5. Đường đông trong tuần đầu: tháo sẵn một chân khi đi qua đoạn có thể phải dừng gấp.

Bảo dưỡng ngàm và pedal

• Ngàm nhựa của hệ ba lỗ ốc mòn nhanh khi đi bộ nhiều. Ngàm mòn làm gắn lỏng, nhả bất thường. Dùng nắp bọc ngàm khi đi bộ.
• Ngàm kim loại hệ hai lỗ ốc bền hơn nhưng vẫn mòn; kiểm khi thấy chân nhả khó hoặc nhả quá dễ.
• Pedal dính bùn đất khó gắn; rửa sạch, nhỏ chút dầu vào lò xo.
• Ốc ngàm lỏng làm ngàm xoay trên đế, chân không nhả được. Kiểm ốc định kỳ.

Mang về dùng ngay

Danh sách cho người sắp chuyển sang cleat

1. Chọn hệ hai lỗ ốc hoặc pedal hai mặt nếu đạp xe đi làm, đi tour.
2. Chọn ngàm có độ xoay tự do, chỉnh lực nhả thấp nhất.
3. Lắp ngàm dưới ụ bàn chân, góc theo dáng chân tự nhiên.
4. Tập tại chỗ cạnh tường, rồi bãi trống, rồi mới ra đường.
5. Tháo chân sớm, chọn một chân tháo cố định phía lề.

Lỗi hay gặp

• Để lực nhả cao ngay từ đầu.
• Ra đường đông ngay ngày đầu lắp cleat.
• Không kiểm ốc ngàm, ngàm xoay trên đế.
• Chịu đau gối nhiều tuần thay vì chỉnh lại ngàm.