Dây đai an toàn toàn thân: cấu tạo, chuẩn EN 361 và cách mặc đúng

Dây đai an toàn toàn thân là bộ đai ôm vai, ngực, hông và hai đùi, có vòng chữ D ở lưng (và thường thêm ở ngực) để nối với dây chống rơi. Ở châu Âu nó theo chuẩn EN 361. Mặc đúng nghĩa là: chỉnh sát vừa đủ luồn lọt bàn tay phẳng, vòng D lưng nằm giữa hai bả vai, quai đùi không xoắn, và mọi khoá đã kiểm "cạch" chắc chắn trước khi rời mặt đất.

Một lưu ý đặt trước mọi chữ trong bài: dây đai chỉ là một mắt xích. Người làm việc trên cao phải được huấn luyện, có người giám sát, có điểm neo đạt chuẩn và kế hoạch cứu hộ. Bài này giúp hiểu món đồ, không thay buổi huấn luyện.

Vì sao phải là "toàn thân" chứ không phải đai bụng

Khi người rơi bị dây giật lại, toàn bộ lực hãm dồn vào chỗ dây nối với cơ thể. Nếu chỗ đó là một vòng đai quanh bụng, lực dồn vào một dải hẹp ngay vùng có thận, gan, cột sống thắt lưng; người còn có thể bị gập lưng hoặc tuột khỏi đai. Đai toàn thân chia lực ra vai, ngực, hông và đùi — những vùng chịu được tải lớn hơn — và giữ người ở tư thế gần thẳng đứng sau cú giật.

Vì thế các tổ chức an toàn như OSHA (Mỹ) từ lâu đã không cho dùng đai bụng làm hệ chặn rơi trong xây dựng, và chuẩn châu Âu tách hẳn hai loại: đai toàn thân để chặn rơi (EN 361), đai định vị để giữ tư thế làm việc (EN 358). Chuyện đai bụng có bài riêng trong danh mục này.

Cấu tạo: từng bộ phận làm gì

Theo EN 361, các điểm nối dùng được cho chặn rơi được đánh dấu bằng chữ "A" ngay cạnh vòng. Nếu thấy ký hiệu "A/2" ở hai vòng ngực, nghĩa là hai vòng đó phải được nối chung với nhau bằng một khoá mới thành một điểm chặn rơi; nối riêng một bên là sai. Vòng D ở hai bên hông thường chỉ để định vị, không phải điểm chặn rơi.

Vòng D lưng hay điểm nối ngực?

Vòng D lưng là mặc định cho đa số việc: sau cú rơi người được giữ ở tư thế đầu trên, lưng hướng ra ngoài, không bị dây quật vào mặt. Điểm nối ngực tiện ở chỗ người mặc tự nhìn thấy và tự móc được, nên hay dùng khi leo thang cố định có ray hay cáp dẫn, hoặc khi làm việc trong không gian hẹp và cứu hộ. Đai nào có điểm nào, dùng cho việc gì là do nhà sản xuất ghi trong hướng dẫn — đọc tờ ấy trước khi đọc bất cứ bài nào khác.

Mặc đúng cách: trình tự từng bước

1. Cầm đai ở vòng D lưng và lắc nhẹ cho các quai rơi về đúng chỗ, không xoắn. Đai bị rối là lỗi hay gặp nhất, và cũng là chỗ dễ mặc ngược nhất.
2. Xỏ hai vai như mặc áo gi lê, vòng D ở sau lưng.
3. Cài quai đùi: kéo quai từ sau ra trước giữa hai chân, không vắt chéo trái – phải. Quai đùi phải nằm ở gốc đùi, sát mông, không trễ xuống đầu gối.
4. Cài dây nối ngực ở khoảng giữa ngực, không sát cổ, không xuống bụng.
5. Chỉnh độ sát: kéo các đầu dây thừa cho tới khi luồn được bàn tay phẳng giữa đai và người ở quai đùi, quai vai, nhưng không luồn được nắm tay. Lỏng quá thì khi rơi người có thể tuột hoặc quai trượt lên chỗ nguy hiểm; chặt quá thì tê chân sau vài giờ.
6. Chỉnh vòng D lưng về giữa hai bả vai. Vòng nằm tụt xuống thắt lưng là đai đang lỏng hoặc sai cỡ.
7. Cất đầu dây thừa vào các vòng giữ để không vướng máy, không mắc vào giàn giáo.
8. Nhờ người thứ hai nhìn lại phía sau lưng: quai không xoắn, khoá đã khoá, vòng D đúng chỗ.

Với đai có khoá luồn kiểu cũ, phải luồn đủ và kiểm đầu dây đã nằm đúng rãnh; khoá bấm nhanh thì nghe tiếng "cạch" rồi giật ngược lại thử. Mỗi loại khoá có cách kiểm riêng, ghi trong hướng dẫn đi kèm.

Chọn cỡ và chọn kiểu

Đai thường có vài cỡ (nhỏ, vừa, lớn hoặc theo số) và một khoảng chỉnh. Người mặc nhiều lớp áo mùa lạnh có khi cần cỡ khác mùa hè. Đai quá rộng mà chỉnh hết nấc vẫn lỏng là đai sai cỡ, không "chữa" được bằng cách thắt thêm nút.

• Đai cơ bản: một vòng D lưng, đủ cho đa số việc móc dây đơn giản.
• Đai có điểm ngực: thêm cho leo thang có ray dẫn, cứu hộ.
• Đai kèm đai định vị (thắt lưng rộng có vòng hai bên hông): cho thợ cần tựa người vào dây để rảnh hai tay, ví dụ thợ cột, thợ lắp đặt — phần định vị theo EN 358, phần chặn rơi vẫn là EN 361.
• Đai có đệm vai, đệm đùi: cho người mặc cả ca. Đệm không làm đai an toàn hơn khi rơi, nhưng giúp người ta chịu mặc đúng thay vì nới lỏng cho đỡ khó chịu.
• Đai cho thợ hàn hoặc gần nhiệt: có loại dây bằng sợi chịu nhiệt; đai thường dính tia hàn là hỏng.
• Đai cho việc điện: có loại khoá và vòng phủ lớp cách điện; vẫn không thay được găng và đồ cách điện.

Đai chỉ là một mắt xích: hệ chống rơi gồm những gì

Người làm an toàn hay nhắc chữ "ABC" để nhớ ba phần của một hệ chặn rơi:

• A – Anchor (điểm neo): chỗ chắc chắn để móc vào, đủ chịu lực (chuẩn châu Âu EN 795 cho thiết bị neo).
• B – Body (đai toàn thân): EN 361.
• C – Connector (phần nối): dây có bộ giảm chấn (EN 355), thiết bị tự thu (EN 360), khoá nối (EN 362).

Thêm một chữ nữa không thể thiếu là kế hoạch cứu hộ: nếu có người treo lơ lửng thì ai đưa xuống, bằng cách nào, trong bao lâu. Đai tốt mà điểm neo là một ống nước nhựa thì vô ích; đai và neo đều tốt mà không ai cứu được người đang treo thì nguy cơ chuyển sang hội chứng treo. Ở Việt Nam có bộ tiêu chuẩn TCVN về hệ thống chống rơi ngã cá nhân, phần lớn chuyển dịch từ các chuẩn EN/ISO tương ứng; khi mua, nhìn chuẩn ghi trên nhãn đai và trên giấy chứng nhận hợp chuẩn đi kèm.

Những lỗi mặc đai thấy hằng ngày

Mang về dùng ngay

Danh sách kiểm nhanh trước khi lên cao — làm mỗi lần, mất chưa tới hai phút:

1. Nhãn còn, đọc được chuẩn EN 361 hoặc TCVN tương ứng, còn trong hạn theo nhà sản xuất và trong hạn kiểm định định kỳ.
2. Dây vải không đứt sợi, không cháy xém, không vết hoá chất bạc màu, không cứng giòn.
3. Đường chỉ khâu chịu lực còn nguyên, không sờn, không bung (chỉ thường có màu khác dây để dễ nhìn).
4. Khoá, vòng D không nứt, không biến dạng, không gỉ sâu; khoá đóng mở nhẹ và tự về.
5. Chỉ thị rơi (nếu có, thường là một đường khâu gập hoặc tấm nhỏ) chưa bung — bung là đai đã chịu một cú rơi, loại ngay.
6. Mặc xong nhờ người khác nhìn lưng; móc vào điểm neo được người có thẩm quyền chỉ định, không tự chọn bừa.

Cách kiểm chi tiết và khi nào phải loại đai có ở bài kiểm tra dây đai trong danh mục này.