Dây giảm chấn là dây nối giữa đai toàn thân và điểm neo, có một bộ phận (thường là gói dây khâu gập) tự xé giãn ra khi người rơi để hạ lực giật xuống mức cơ thể chịu được. Cái giá của việc giảm lực là dây dài ra thêm, nên trước khi móc phải biết khoảng rơi cần thiết: tổng chiều dài dây, độ giãn của bộ giảm chấn, chiều cao người và một khoảng an toàn. Nếu khoảng trống bên dưới ít hơn con số đó, người vẫn chạm đất hoặc chạm vật cản dù dây không đứt.
Phép tính chính xác phải theo hướng dẫn của nhà sản xuất và do người được huấn luyện thực hiện. Ví dụ trong bài chỉ để hiểu cách nghĩ.
Bộ giảm chấn hoạt động thế nào
Hãy hình dung nhảy từ bậc cao xuống đất: chân thẳng cứng thì đau, khuỵu gối thì nhẹ hơn. Khuỵu gối không làm giảm "lượng chuyển động" phải triệt tiêu, nhưng kéo dài thời gian và quãng đường dừng, nhờ vậy lực từng khoảnh khắc nhỏ đi. Bộ giảm chấn làm đúng việc đó cho sợi dây.
Kiểu thông dụng nhất là một đoạn dây vải gập lại nhiều lần và khâu bằng những đường chỉ đặc biệt, đặt trong túi bọc. Khi lực vượt một ngưỡng, các đường chỉ lần lượt bị xé, dây duỗi ra từng đoạn, mỗi lần xé tiêu hao một phần năng lượng. Có loại khác dùng dây đàn hồi dệt sẵn hoặc cơ cấu ma sát. Chuẩn châu Âu cho bộ giảm chấn là EN 355; nó giới hạn lực hãm lên người ở khoảng 6 kN và quy định độ giãn tối đa của bộ giảm chấn khi thử.
Điều quan trọng nhất cần nhớ: bộ giảm chấn là thứ dùng một lần. Đã xé là không khâu lại được. Dây nào có túi giảm chấn bị bung, rách, hoặc dây đã chịu một cú rơi thì loại bỏ ngay.
Khoảng rơi cần thiết gồm những phần nào
Khoảng rơi cần thiết (tiếng Anh hay gọi là fall clearance) là khoảng cách tối thiểu từ điểm neo tới mặt đất hoặc vật cản gần nhất bên dưới. Nó cộng từ các phần sau:
| Phần | Là gì | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chiều dài dây | Từ điểm neo tới vòng D trên lưng khi dây vừa căng | Ghi trên nhãn dây; dây hai nhánh tính nhánh dài nhất |
| Độ giãn bộ giảm chấn | Quãng dây dài thêm khi túi xé ra | Theo thông số nhà sản xuất; có thể lên tới hơn một mét |
| Khoảng từ vòng D tới gót chân | Phần thân người nằm dưới điểm nối | Thường lấy theo chiều cao người, nhiều hướng dẫn dùng giá trị chuẩn |
| Độ trượt của đai | Đai và vòng D bị kéo lên khi người treo | Một số hướng dẫn cộng riêng phần này |
| Khoảng an toàn | Biên dư phía dưới chân | Thường khoảng một mét; theo hướng dẫn cụ thể |
| Độ võng của dây cứu sinh ngang (nếu có) | Cáp ngang bị kéo võng xuống | Có thể rất lớn; theo thiết kế của hệ |
Ví dụ minh hoạ cách nghĩ (không dùng làm số thật)
Giả sử điểm neo ngang vai, dây dài 2 m, nhà sản xuất ghi bộ giảm chấn có thể giãn thêm khoảng 1,5 m, từ vòng D tới gót chân khoảng 1,5 m, khoảng an toàn 1 m. Cộng lại: 2 + 1,5 + 1,5 + 1 = 6 m tính từ điểm neo. Nghĩa là nếu bên dưới điểm neo chỉ có 4 m tới sàn, sợi dây 2 m này không cứu được người — họ sẽ chạm sàn trước khi dây kịp dừng hẳn.
Ví dụ này cho thấy một nghịch lý: ở độ cao vừa phải (tầng hai, mái nhà thấp, giàn giáo vài tầng), dây giảm chấn dài thường không đủ chỗ để làm việc. Đó là lý do thiết bị chống rơi tự thu, dây ngắn hơn, hoặc neo cao hơn được dùng thay — và tất cả đều phải tính lại theo đúng thiết bị trong tay.
Điểm neo cao hay thấp thay đổi mọi thứ
Ví dụ trên lấy điểm neo ngang vai. Nếu điểm neo ở dưới chân, người phải rơi hết chiều dài dây cộng thêm khoảng từ chân lên vòng D trước khi dây bắt đầu căng. Quãng rơi tự do dài gấp đôi, lực lớn hơn, bộ giảm chấn giãn nhiều hơn, và khoảng rơi cần thiết tăng mạnh. Một số dây giảm chấn chỉ được thiết kế cho điểm neo trên cao; loại cho phép neo thấp được ghi rõ trên nhãn và có thông số riêng.
| Vị trí neo | Quãng rơi tự do (ước lượng) | Đánh giá |
|---|---|---|
| Trên đầu | Gần như bằng không tới nhỏ hơn chiều dài dây | Tốt nhất |
| Ngang vòng D lưng | Bằng chiều dài dây | Chấp nhận được |
| Dưới chân | Chiều dài dây cộng chiều cao từ chân tới vòng D | Tệ nhất, chỉ dùng thiết bị cho phép |
Dây hai nhánh và chuyện "luôn có một móc"
Dây giảm chấn hai nhánh (hình chữ Y) có hai móc nối chung một bộ giảm chấn. Nó cho phép người di chuyển qua chướng ngại mà luôn có ít nhất một móc đang gắn vào điểm neo: móc nhánh thứ hai vào điểm mới rồi mới tháo nhánh thứ nhất. Đây là nguyên tắc 100% thời gian được bảo vệ.
Lỗi hay gặp với dây chữ Y:
- Móc nhánh không dùng vào đai ở chỗ không được phép (ví dụ vào vòng định vị hoặc vào quai đai). Khi rơi, nhánh này có thể giữ cố định một đầu và làm bộ giảm chấn không hoạt động đúng, hoặc kéo lực vào chỗ không chịu được. Nhiều đai có vòng "đỗ dây" riêng, được thiết kế để tự tuột khi chịu lực — chỉ đỗ vào đúng chỗ đó.
- Móc hai nhánh vào hai điểm cách xa nhau khiến khi rơi, lực phân bố lạ và nguy cơ đu.
- Thắt nút dây cho ngắn bớt: nút làm giảm mạnh độ bền dây và thay đổi cách bộ giảm chấn hoạt động. Muốn dây ngắn thì dùng dây ngắn hoặc dây có bộ chỉnh độ dài được thiết kế sẵn.
Những vật cản ở giữa đường rơi
Khoảng rơi không chỉ tính tới mặt đất. Bất cứ thứ gì nằm trong quãng đó đều là "mặt đất" thứ hai: sàn tầng dưới, mép giàn giáo, máy móc, đống vật liệu, bánh xe nâng, mái che bên dưới. Khi tính, phải tính tới vật cản gần nhất, và nhớ người rơi còn có thể đu sang ngang nếu điểm neo lệch.
Mang về dùng ngay
- Đọc nhãn dây: chuẩn (EN 355 hoặc TCVN tương ứng), chiều dài, khoảng rơi cần thiết hoặc độ giãn tối đa nhà sản xuất ghi, khối lượng người dùng cho phép (người cộng dụng cụ).
- Nhìn xuống trước khi móc: từ điểm neo tới vật cản gần nhất bên dưới là bao xa, có lớn hơn khoảng rơi cần thiết không.
- Thấp quá thì đổi thiết bị, không "liều vì chỉ có vài mét". Hỏi người phụ trách về thiết bị tự thu hoặc phương án lan can.
- Kiểm túi giảm chấn: nguyên vẹn, không rách, không thấy dây bên trong lòi ra, chỉ thị rơi (nếu có) chưa bung.
- Không thắt nút, không quấn dây quanh dầm rồi móc ngược về chính dây trừ khi dây được thiết kế cho việc đó.
Câu hỏi thường gặp
Khoảng rơi cần thiết tính thế nào?
Cộng chiều dài dây, độ giãn của bộ giảm chấn, khoảng từ vòng D lưng tới gót chân và một khoảng an toàn; nếu dùng dây cứu sinh ngang thì cộng thêm độ võng. Mỗi thiết bị có thông số riêng nên phải theo hướng dẫn nhà sản xuất. Không có một con số dùng chung cho mọi trường hợp.
Dây giảm chấn đã bung có dùng lại được không?
Không. Bộ giảm chấn hoạt động bằng cách xé các đường chỉ khâu, nên đã xé là hết tác dụng. Dây đã chịu một cú rơi, túi bị rách hoặc chỉ thị rơi đã bung phải loại bỏ ngay.
Làm việc ở độ cao thấp có dùng dây giảm chấn được không?
Nhiều trường hợp không đủ chỗ, vì dây cộng độ giãn và chiều cao người có thể dài hơn khoảng trống bên dưới. Khi đó cần thiết bị chống rơi tự thu, neo cao hơn hoặc phương án lan can, sàn thao tác. Người phụ trách an toàn quyết định dựa trên tính toán cụ thể.
Dây hai nhánh chữ Y dùng để làm gì?
Để người di chuyển qua chướng ngại mà lúc nào cũng có ít nhất một móc gắn vào điểm neo. Móc nhánh mới trước, tháo nhánh cũ sau. Nhánh không dùng chỉ được đỗ vào vòng mà nhà sản xuất đai cho phép.
Có được thắt nút cho dây an toàn ngắn lại không?
Không nên. Nút làm giảm độ bền dây đáng kể và thay đổi cách bộ giảm chấn làm việc. Cần dây ngắn thì dùng dây có chiều dài phù hợp hoặc loại có bộ chỉnh được thiết kế sẵn.
