Thiết bị chống rơi tự thu (dây tự rút): cách hoạt động và khi nào dùng

Thiết bị chống rơi tự thu (còn gọi là dây tự rút, khoá rơi tự động, tiếng Anh self-retracting lifeline) là một hộp chứa cuộn dây hoặc cáp có lò xo: dây tự kéo ra khi người đi xa và tự cuộn vào khi lại gần, luôn giữ căng nhẹ. Khi người rơi, dây bị kéo ra nhanh đột ngột và cơ cấu khoá — giống dây an toàn ô tô — chặn lại trong quãng rất ngắn. Ở châu Âu nó theo chuẩn EN 360. Nó được chọn khi khoảng trống bên dưới không đủ cho dây giảm chấn thông thường, hoặc khi người cần đi lại trong một vùng rộng.

Như mọi thiết bị chống rơi, dùng nó đòi hỏi người được huấn luyện, điểm neo đạt chuẩn và kế hoạch cứu hộ. Bài này giải thích món đồ để hiểu, không thay hướng dẫn của nhà sản xuất hay buổi huấn luyện.

Bên trong hộp có gì

• Tang cuốn và lò xo hồi: giữ dây luôn căng nhẹ, không chùng. Dây chùng là quãng rơi tự do, nên việc giữ căng là toàn bộ lợi thế của thiết bị.
• Cơ cấu khoá: con cóc hoặc má phanh kích hoạt khi tốc độ kéo dây vượt một ngưỡng. Đi lại bình thường thì dây chạy tự do; rơi thì khoá.
• Bộ giảm năng lượng: có loại nằm trong hộp (phanh ma sát), có loại là một túi xé nhỏ ở đầu dây gần móc. Nhờ nó, lực lên người được giới hạn.
• Dây: dây vải dẹt (nhẹ, gọn, hợp quãng ngắn), cáp thép mạ hoặc cáp inox (bền mài mòn, hợp nơi có cạnh, có tia lửa), dây sợi tổng hợp.
• Chỉ thị rơi: thường ở móc xoay đầu dây, đổi hình dạng hoặc lộ màu khi thiết bị đã chịu một cú rơi.
• Móc xoay: tránh dây bị xoắn khi người xoay người.

So với dây giảm chấn: hơn ở đâu, kém ở đâu

Khi nào nên dùng thiết bị tự thu

Khi khoảng trống bên dưới ít

Đây là lý do thường gặp nhất. Làm ở độ cao tầng hai, trên nóc container, trên mái nhà xưởng thấp, hoặc trên giàn giáo vài tầng, dây giảm chấn dài cộng độ giãn có thể vượt khoảng trống. Thiết bị tự thu giữ người trong quãng ngắn nên phù hợp hơn — nhưng vẫn phải đọc thông số khoảng trống tối thiểu nhà sản xuất ghi cho từng loại.

Khi phải đi lại nhiều

Bốc dỡ hàng trên nóc xe tải, làm việc dọc sàn thao tác dài, bảo dưỡng thiết bị trên một mặt bằng cao: dây tự thu cho phép di chuyển mà không phải móc tháo liên tục.

Khi leo lên xuống theo chiều đứng

Leo thang vào bồn chứa, xuống hầm, hố ga: thiết bị tự thu gắn trên chân ba ở miệng hầm giữ người khi leo, và nhiều loại có tích hợp tời cứu hộ để kéo người lên khi cần.

Những giới hạn cần biết

• Đi xa sang ngang là rơi con lắc. Dây dài cho phép đi xa, nhưng càng xa điểm neo theo phương ngang thì khi rơi càng đu mạnh. Nhiều nhà sản xuất ghi góc lệch tối đa so với phương thẳng đứng.
• Cạnh sắc. Loại thường không được thử cho trường hợp dây gập qua mép sàn, mép mái khi người rơi qua mép. Có loại riêng được thử cho cạnh (thường ghi rõ trên nhãn) dùng khi neo ngang chân và rơi qua mép.
• Không dùng làm dây định vị. Dây tự thu không được thiết kế để người tựa lên liên tục hoặc để kéo, treo vật.
• Không để dây chạy qua vai, quanh tay, qua giữa hai chân. Đường dây phải thẳng từ hộp tới vòng D.
• Không thả dây cho cuộn tự do. Buông móc cho dây tự lao về hộp có thể làm hỏng cơ cấu và đập vào người. Phải giữ móc, cho dây về từ từ.
• Bụi, cát, sơn, xi măng lọt vào hộp làm cơ cấu khoá chậm hoặc kẹt. Nơi bẩn nên chọn loại có vỏ kín hoặc cáp.

Thiết bị chống rơi trên dây dẫn: họ hàng gần

Có một loại khác hay bị nhầm: khoá chống rơi chạy trên dây dẫn (EN 353). Đây là một con chạy nhỏ trượt theo một ray cứng hoặc một sợi dây thừng/cáp thẳng đứng, đi theo người khi leo lên xuống và khoá lại khi có cú rơi. Thường gặp ở thang cố định trên cột, tháp, ống khói, hoặc dây thừng thả dọc mặt nhà. Con chạy thường nối vào điểm ngực của đai. Thiết bị tự thu (EN 360) và khoá trên dây dẫn (EN 353) giải quyết cùng một vấn đề bằng hai cách khác nhau, không thay nhau tuỳ tiện.

Kiểm trước khi dùng

1. Kéo dây ra hết chiều dài rồi cho về từ từ: dây chạy trơn, không giật, không kẹt, cuộn về đều.
2. Giật mạnh một cái: cơ cấu phải khoá ngay. Không khoá là loại khỏi sử dụng.
3. Nhìn chỉ thị rơi ở móc: còn nguyên. Đã kích hoạt là thiết bị phải gửi đi kiểm tra hoặc loại theo hướng dẫn.
4. Nhìn dây: dây vải không sờn, đứt sợi, cháy; cáp không đứt sợi, không gập gãy, không gỉ, không bị "lồng đèn" (các sợi bung xoè).
5. Nhìn vỏ hộp và móc: không nứt, không thiếu ốc, nhãn còn đọc được, còn hạn kiểm định định kỳ.

Theo các hướng dẫn châu Âu (EN 365), thiết bị chống rơi cá nhân phải được người có thẩm quyền kiểm tra định kỳ, thường không quá 12 tháng một lần, ngoài việc người dùng tự kiểm trước mỗi lần. Thiết bị tự thu nhiều loại còn yêu cầu bảo dưỡng định kỳ tại nơi được nhà sản xuất cho phép.

Mang về dùng ngay

• Câu hỏi đầu tiên luôn là: khoảng trống bên dưới có đủ cho dây giảm chấn không? Không đủ thì nghĩ tới thiết bị tự thu, và đọc khoảng trống tối thiểu của chính thiết bị đó.
• Gắn hộp phía trên đầu, trừ khi nhãn ghi rõ cho phép neo ngang chân.
• Hạn chế đi lệch xa sang ngang; nhớ chuyện rơi con lắc.
• Không buông dây cho cuộn tự do; không dùng để kéo vật.
• Thiết bị đã chặn một cú rơi là phải loại hoặc gửi kiểm tra trước khi dùng lại.