Mũ bảo hộ lao động: cấu tạo, chuẩn EN 397 và cách đội đúng

Mũ bảo hộ lao động gồm hai phần làm hai việc khác nhau: vỏ cứng chia lực và chặn vật nhọn, còn bộ quai treo bên trong giữ đầu cách vỏ một khoảng để cú va chạm được hấp thụ trước khi chạm sọ. Ở châu Âu, mũ dùng trên công trường và trong nhà xưởng được thử theo chuẩn EN 397, chủ yếu cho vật rơi từ trên xuống. Mũ chỉ làm được việc đó khi quai treo được chỉnh vừa đầu, đội đúng chiều và không bị khoan, sơn hay độn thêm gì bên trong.

Một chiếc mũ bảo hộ gồm những gì

Cầm một chiếc mũ lên, lật ngửa ra, sẽ thấy ngay nó không phải một khối nhựa liền. Mỗi bộ phận có vai trò riêng, và hỏng bộ phận nào thì mũ yếu ở chỗ đó.

Khoảng hở giữa đỉnh đầu và vỏ là chi tiết quan trọng nhất mà người mới hay bỏ qua. Khi một viên gạch rơi trúng đỉnh mũ, vỏ lún xuống một chút, quai treo giãn ra, và chính quãng giãn ấy làm lực truyền xuống cổ nhỏ đi. Ai nhét khăn, nón vải dày hay mũ lưỡi trai vào giữa là đã ăn mất quãng đó.

Chuẩn EN 397 thử những gì

EN 397 là chuẩn châu Âu cho "mũ an toàn công nghiệp". Chuẩn này được thiết kế chủ yếu cho vật rơi từ trên xuống, tức va đập vào đỉnh mũ. Các phép thử bắt buộc gồm:

• Hấp thụ va đập: thả một quả nặng xuống đỉnh mũ đội trên đầu giả, đo lực truyền xuống. Lực truyền qua không được vượt ngưỡng chuẩn quy định.
• Chống đâm xuyên: thả một mũi nhọn lên vỏ, mũi nhọn không được chạm tới đầu giả.
• Chống cháy: vỏ không được tiếp tục cháy quá thời gian cho phép sau khi rút ngọn lửa.
• Quai cằm: nếu có, quai phải tự tuột ra ở một mức lực nhất định. Mục đích là để mũ không thành cái thòng lọng siết cổ khi vướng vào máy hay giàn giáo.

Ngoài phần bắt buộc, EN 397 còn có các phép thử tuỳ chọn. Mũ đạt phép nào thì in ký hiệu đó lên vỏ hoặc nhãn:

Ký hiệu 440 Vac không có nghĩa là đội mũ thì được làm gần điện. Nó chỉ là một lớp an toàn thêm nếu lỡ chạm. Việc với điện vẫn phải cắt điện và do người được đào tạo làm.

Mũ nào cho va đập hai bên

EN 397 không thử va đập vào sườn mũ. Nơi có nguy cơ va vào cạnh dầm, ống, máy móc từ bên cạnh, hoặc người phải cúi trèo nhiều, có thể cân nhắc mũ theo EN 14052 (mũ công nghiệp hiệu năng cao), loại được thử thêm va đập lệch tâm và hai bên. Ở Mỹ, chuẩn ANSI/ISEA Z89.1 chia mũ thành Type I (va đập đỉnh) và Type II (đỉnh và hai bên), kèm ba lớp điện: Class G (cách điện mức thông thường), Class E (cách điện mức cao) và Class C (không cách điện, thường là mũ có lỗ thoáng). Mũ leo núi (EN 12492) là loại khác hẳn, thiết kế cho đá rơi và cú ngã, không thay được mũ công trường nếu nội quy yêu cầu EN 397.

Việt Nam có tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật riêng cho mũ an toàn công nghiệp. Khi mua cho công ty, hỏi rõ mũ đáp ứng chuẩn nào và yêu cầu giấy tờ chứng nhận, đừng chỉ tin dòng chữ dập trên vỏ.

Đọc nhãn bên trong mũ

Lật mũ ra, ở mặt trong vành hoặc dưới đỉnh thường có chữ nổi đúc liền với vỏ. Theo EN 397, mũ phải ghi tối thiểu:

• Số hiệu chuẩn (EN 397).
• Tên hoặc dấu nhận diện nhà sản xuất.
• Năm và quý sản xuất, thường dưới dạng một mặt đồng hồ nhỏ có mũi tên chỉ tháng hoặc quý, bên cạnh hai số cuối của năm.
• Kiểu mũ (tên kiểu của nhà sản xuất).
• Cỡ hoặc dải cỡ vòng đầu, tính bằng cm.
• Các ký hiệu tuỳ chọn mà mũ đạt (như -30 °C, 440 Vac, LD, MM).

Mặt đồng hồ ngày sản xuất là thứ cần nhìn đầu tiên khi nhận mũ mới từ kho: mũ "mới" nhưng đã nằm kho nhiều năm trong nắng nóng thì không còn mới nữa. Chuyện khi nào phải thay mũ có một bài riêng trong danh mục này.

Vật liệu vỏ mũ

Vỏ mũ bảo hộ thường làm từ một trong mấy loại nhựa hoặc vật liệu ghép dưới đây. Mỗi loại có điểm mạnh, điểm yếu, và không loại nào "tốt nhất cho mọi việc".

Xưởng có nhiệt độ cao, tia lửa, kim loại nóng thì cần mũ có ký hiệu +150 °C hoặc MM. Công trường ngoài trời nắng gắt quanh năm thì quan tâm hơn tới việc vỏ chịu tia UV ra sao và nhà sản xuất khuyên dùng bao lâu.

Cách đội mũ bảo hộ đúng

1. Nới vòng đầu ra hết cỡ, đội mũ lên, rồi vặn núm hoặc cài nấc cho tới khi mũ ôm chắc. Cúi đầu xuống ngang thắt lưng, mũ không được tuột.
2. Chỉnh chiều cao quai treo nếu mũ cho phép, để vỏ không tì sát đỉnh đầu. Đặt một ngón tay lên đỉnh mũ ấn nhẹ: phải cảm thấy quai treo nhún, không phải vỏ chạm thẳng xuống đầu.
3. Đội đúng chiều, lưỡi trai ra trước. Chỉ đội ngược khi nhà sản xuất ghi rõ mũ được phép đội ngược (thường có ký hiệu mũi tên hai chiều) và đã lắp lại quai treo theo hướng dẫn.
4. Cài quai cằm khi làm trên cao, khi cúi nhiều, khi có gió mạnh hoặc đi trên giàn giáo. Mũ rơi khỏi đầu đúng lúc cần nó là chuyện rất hay gặp.
5. Không đội thêm gì bên trong ngoài loại mũ lót mỏng nhà sản xuất cho phép (ví dụ mũ lót mùa lạnh dành riêng cho mẫu mũ đó).
6. Lắp phụ kiện đúng loại: chụp tai, tấm che mặt, đèn phải là loại tương thích với khe gắn của mũ. Tự khoan lỗ bắt vít là làm yếu vỏ.

Những việc làm hỏng mũ mà người ta tưởng vô hại

• Dán decal, sơn tên, viết bằng bút có dung môi lên vỏ: dung môi có thể làm nhựa giòn. Chỉ dùng nhãn dán nhà sản xuất cho phép.
• Để mũ trên táp lô ô tô hoặc cửa kính sau xe: nhiệt và nắng làm vỏ lão hoá rất nhanh, và mũ thành vật bay trong xe khi phanh gấp.
• Dùng mũ làm ghế ngồi, làm xô đựng đồ, ném mũ xuống đất.
• Khoan lỗ cho thoáng: mũ có lỗ thoáng từ nhà máy được thử với lỗ đó; tự khoan thì không ai thử.

Mang về dùng ngay: kiểm tra 60 giây trước ca làm

1. Nhìn mặt ngoài vỏ dưới ánh sáng: có vết nứt, lõm, vùng bạc trắng, bề mặt phấn hoá (sờ ra bột) không.
2. Lật mặt trong: quai treo còn nguyên, không sờn, các chốt cài vào vỏ đều chắc.
3. Nhìn mặt đồng hồ ngày sản xuất, đối chiếu với thời hạn nhà sản xuất khuyên.
4. Thử vặn núm hoặc nấc vòng đầu: còn giữ chặt, không trượt.
5. Quai cằm còn, khoá cài được.
6. Phụ kiện gắn kèm (chụp tai, tấm che) vào ngàm chắc, không lung lay.

Một điểm "không" trong danh sách trên là đủ lý do để đổi mũ hoặc đổi bộ phận. Nhiều nhà sản xuất bán riêng quai treo và vòng đầu thay thế cho từng mẫu mũ, rẻ hơn thay cả mũ, nhưng phải đúng mã của mẫu đó.