Màu mũ bảo hộ trên công trường là quy ước nội bộ của từng doanh nghiệp, từng dự án hoặc từng nước, không phải một chuẩn quốc tế thống nhất. Các chuẩn mũ như EN 397 hay ANSI/ISEA Z89.1 thử độ bền, không quy định màu nào cho ai. Vì vậy mũ trắng ở công trường này có thể là kỹ sư, ở công trường khác lại là khách tham quan; muốn biết chắc thì đọc nội quy của chính nơi đó.
Vì sao người ta chia màu mũ
Trên một công trường vài trăm người, ai cũng mặc áo phản quang, đội mũ, đeo khẩu trang. Từ trên tầng cao nhìn xuống, hay từ cabin cần trục nhìn ra, gần như không phân biệt được ai với ai. Màu mũ là cách nhanh nhất để trả lời mấy câu hỏi rất thực tế:
- Người kia có quyền ra lệnh dừng việc không?
- Ai là người xi nhan cho cần trục đang đứng ở đâu?
- Có khách lạ, người chưa quen công trường đang đi lại không, để còn để mắt tới?
- Khi có sự cố, người sơ cứu, người phụ trách an toàn ở chỗ nào?
Màu chỉ có ích khi mọi người trên công trường cùng hiểu một kiểu. Một công trường có ba nhà thầu, mỗi nhà thầu chia màu một kiểu, là công trường mà màu mũ chẳng nói được gì.
Cách chia màu hay gặp ở Việt Nam
Không có văn bản pháp luật nào ở Việt Nam bắt mũ bảo hộ phải theo màu nhất định cho từng chức danh. Tuy vậy, trên nhiều công trường xây dựng có một cách chia "quen tay", lặp lại khá nhiều. Bảng dưới đây chỉ là cách hay gặp, không phải quy định, và có rất nhiều ngoại lệ.
| Màu | Hay gặp cho | Ghi chú |
|---|---|---|
| Trắng | Kỹ sư, cán bộ kỹ thuật, giám sát, chủ đầu tư | Có nơi dùng trắng cho khách tham quan |
| Vàng | Công nhân, lao động phổ thông | Nhiều nơi dùng vàng cho mọi người không phải quản lý |
| Xanh dương | Thợ kỹ thuật như điện, nước, thợ cơ khí; hoặc nhà thầu phụ | Rất khác nhau giữa các công trường |
| Đỏ | Cán bộ an toàn, đội phòng cháy, người có quyền dừng việc | Có nơi dùng đỏ cho khách hoặc người mới |
| Cam | Người xi nhan cần trục, người móc buộc tải, công nhân làm đường | Cam dễ thấy trên nền xám bê tông |
| Xanh lá | Người mới vào, đang thử việc, hoặc cán bộ an toàn | Hay dùng để đánh dấu "người cần kèm cặp" |
Nhìn bảng sẽ thấy cùng một màu có thể mang hai nghĩa ngược nhau. Chính vì thế mà không nên mang thói quen từ công trường cũ sang công trường mới.
Ở nước ngoài thì sao
Các nước khác cũng ở tình trạng tương tự: chuẩn mũ không quy định màu. Ở một số nước, hiệp hội ngành xây dựng đã ra hướng dẫn khuyến nghị về màu mũ để các công trường thành viên làm cho đồng bộ, nhưng đó vẫn là khuyến nghị của ngành, không phải luật. Ở Mỹ, cách chia màu phụ thuộc từng công ty và từng dự án. Nhiều công trường ở các nước châu Á in tên công ty, chức vụ hoặc dán nhãn lên mũ thay vì chỉ dựa vào màu.
Một số ngành có quy ước riêng khá ổn định trong nội bộ ngành, ví dụ ngành mỏ, cảng biển, dầu khí ngoài khơi, nơi đội cứu hộ hoặc người mới hay có màu riêng. Nhưng khi rời khỏi ngành đó, quy ước cũng hết giá trị.
Màu mũ ảnh hưởng gì ngoài chuyện nhận diện
Nhiệt
Mũ màu sáng, nhất là trắng, hấp ít nhiệt nắng hơn mũ màu tối. Đứng nắng giữa trưa, bên trong mũ đen nóng hơn rõ rệt so với mũ trắng cùng loại. Ở khí hậu nóng như Việt Nam, đây là lý do thực tế để không chọn mũ màu tối cho người làm ngoài trời cả ngày, bất kể chức danh.
Độ dễ thấy
Màu vàng, cam, trắng dễ thấy trên nền đất, bê tông và trong ánh sáng yếu. Mũ xanh đậm, nâu, đen gần như lẫn vào nền khi trời chạng vạng. Nơi có xe máy công trình chạy qua lại, nhiều doanh nghiệp dán thêm dải phản quang quanh mũ, loại nhà sản xuất cho phép, để người lái nhìn thấy đầu người từ xa.
Màu không đổi được độ bền
Mũ đỏ không "chắc" hơn mũ vàng. Độ bền tuỳ vật liệu và chuẩn mà mũ đạt. Có điều, màu bạc đi là một dấu hiệu nhìn thấy được của việc vỏ đã lão hoá dưới nắng. Mũ vàng tươi chuyển sang vàng nhạt bợt, mũ đỏ chuyển hồng, là lúc nên kiểm tra kỹ hơn.
Khi màu mũ không đủ: nhãn, dải màu và thẻ
Màu mũ có giới hạn: chỉ có vài màu dễ phân biệt, trong khi công trường có hàng chục chức danh. Vì vậy nhiều nơi kết hợp thêm:
- Nhãn dán chức danh hoặc tên ở mặt trước, mặt sau mũ, loại nhãn không dùng keo có dung môi mạnh.
- Nhãn đã qua huấn luyện: dán sau khi người lao động học xong khoá an toàn đầu vào, hoặc khoá làm việc trên cao, vận hành thiết bị. Người giám sát nhìn mũ là biết ai được phép lên giàn giáo.
- Dải màu quanh mũ hoặc logo nhà thầu, để phân biệt người của nhà thầu nào.
- Màu áo phản quang khác nhau cho một số vai trò, ví dụ người xi nhan cần trục mặc áo khác màu với người còn lại.
Điều cần tránh là dán chồng chất nhiều lớp nhãn che kín vỏ, khiến không còn nhìn thấy vết nứt hay vết bạc màu bên dưới.
Mang về dùng ngay: đặt quy ước màu cho xưởng, công trường của mình
Với chủ xưởng nhỏ hoặc cán bộ an toàn mới, có thể làm theo mấy bước sau:
- Liệt kê vai trò cần nhận ra từ xa. Thường chỉ cần bốn, năm nhóm: quản lý và giám sát; công nhân; người xi nhan, móc buộc; cán bộ an toàn và sơ cứu; khách, người mới.
- Gán mỗi nhóm một màu, ưu tiên màu sáng cho người làm ngoài trời. Đừng dùng quá năm màu, người ta sẽ không nhớ.
- Ghi vào nội quy, in bảng màu dán ở cổng, phòng thay đồ, phòng họp giao ca.
- Nói trong buổi huấn luyện đầu vào cho mọi người mới, kể cả nhà thầu phụ và tài xế giao hàng.
- Thống nhất với các nhà thầu khác trên cùng công trường trước khi khởi công, nếu không thì quy ước tự nó sẽ vỡ.
- Đặt màu riêng cho khách và giữ một tủ mũ khách ở cổng, để không ai mượn tạm mũ quản lý đi dạo công trường.
Ba lỗi hay gặp
- Đổi màu mũ khi thiếu hàng: kho hết mũ vàng nên phát mũ trắng cho công nhân, vậy là ai cũng thành "kỹ sư" trong mắt người lái cần trục.
- Coi màu mũ là quyền lực: người đội mũ trắng đi thẳng vào vùng nguy hiểm mà không ai dám nhắc. Quy ước tốt là ai thấy nguy hiểm cũng được nhắc, bất kể màu mũ.
- Chọn màu tối cho đẹp: mũ đen, xanh đậm trông "chuyên nghiệp" nhưng nóng và khó thấy.
Câu hỏi thường gặp
Mũ bảo hộ màu trắng là của ai?
Trên nhiều công trường ở Việt Nam, mũ trắng hay dành cho kỹ sư, giám sát, cán bộ kỹ thuật hoặc chủ đầu tư. Tuy nhiên đây chỉ là quy ước của từng nơi, có công trường dùng mũ trắng cho khách tham quan. Muốn biết chắc, xem bảng màu trong nội quy công trường đó.
Có quy định pháp luật nào về màu mũ bảo hộ không?
Hiện không có văn bản bắt buộc màu mũ theo chức danh ở Việt Nam, và các chuẩn mũ quốc tế như EN 397 hay ANSI/ISEA Z89.1 cũng không quy định màu. Màu là quy ước nội bộ của doanh nghiệp, dự án, hoặc khuyến nghị của hiệp hội ngành ở một số nước. Thứ pháp luật yêu cầu là mũ đạt chuẩn và được cấp phát cho người làm việc có nguy cơ.
Mũ bảo hộ màu vàng nghĩa là gì?
Ở nhiều công trường, mũ vàng là của công nhân và lao động phổ thông, vì màu vàng dễ thấy và mũ vàng có sẵn nhiều. Nhưng có nơi dùng vàng cho mọi người không phải quản lý, kể cả thợ kỹ thuật. Không nên suy ra chức danh chỉ từ màu khi chưa biết quy ước của nơi đó.
Mũ bảo hộ màu nào mát nhất?
Mũ màu sáng, nhất là trắng, hấp ít nhiệt nắng hơn mũ màu tối, nên mát hơn khi làm ngoài trời. Độ mát còn tuỳ mũ có lỗ thoáng, quai treo thoáng và có vải che gáy hay không. Người làm ngoài nắng cả ngày không nên đội mũ màu tối.
Mũ bảo hộ đỏ có chắc hơn mũ vàng không?
Không. Màu không ảnh hưởng tới độ bền; độ bền tuỳ vật liệu vỏ và chuẩn mà mũ đạt. Điều màu cho biết được là mức lão hoá: mũ bạc màu rõ rệt sau thời gian phơi nắng là dấu hiệu cần kiểm tra kỹ hoặc thay.
