MIPS là một lớp lót mỏng, trơn nằm giữa đầu người và lõi xốp của mũ, cho phép đầu và mũ trượt lệch nhau một đoạn ngắn khi va chạm xiên. Mục đích là giảm chuyển động xoay truyền tới não, loại chuyển động được cho là liên quan nhiều tới chấn động não. Thiết kế này được nhiều phòng thí nghiệm đánh giá là có lợi, nhưng nó là một lớp thêm vào, không thay cho việc mũ phải đạt chuẩn và đội vừa.
Va chạm thật hiếm khi thẳng đứng
Các phép thử của chuẩn mũ xe đạp như EN 1078 hay CPSC chủ yếu thả mũ (có đầu giả bên trong) rơi thẳng xuống một cái đe, rồi đo gia tốc thẳng truyền tới đầu. Phép thử này tốt để kiểm lõi xốp có đủ dày, đủ hấp thụ hay không.
Nhưng người đi xe đạp ngã thì hiếm khi rơi thẳng đứng. Người đang lao về phía trước, đầu chạm đất theo một góc xiên. Cú chạm xiên tạo ra hai thành phần:
- Thành phần thẳng: ép đầu vào mặt đường. Lõi xốp EPS lo phần này.
- Thành phần xoay: mặt đường "kéo" mũ đi theo, làm đầu bị vặn đột ngột.
Não nằm trong hộp sọ, được bao bởi dịch não tuỷ. Nhiều nghiên cứu y sinh cho thấy mô não nhạy với gia tốc xoay hơn với gia tốc thẳng; chuyển động xoay đột ngột có thể làm các lớp mô não trượt lên nhau, gây chấn động hoặc tổn thương lan toả. Mức độ cụ thể còn là đề tài nghiên cứu, nhưng hướng chung đã được nhiều nhóm chấp nhận.
MIPS ra đời từ đâu
MIPS là viết tắt tiếng Anh của "hệ bảo vệ va chạm đa hướng". Ý tưởng được phát triển ở Thuỵ Điển từ giữa thập niên 1990, bởi một bác sĩ phẫu thuật thần kinh và các nhà nghiên cứu ở Viện Công nghệ Hoàng gia KTH tại Stockholm. Cảm hứng đến từ chính cơ thể: lớp dịch quanh não cho phép não xê dịch nhẹ so với hộp sọ, làm giảm phần nào cú vặn.
Về sau MIPS trở thành tên một công ty cung cấp lớp lót này cho nhiều hãng mũ, và chữ "MIPS" được dùng gần như danh từ chung để chỉ lớp chống xoay. Cũng có nhiều hệ chống xoay khác do các nhà sản xuất tự phát triển, với cấu trúc khác: đệm có các ô co giãn, lớp xốp cắt trượt, miếng đệm dạng gel ở các điểm tiếp xúc. Chúng cùng nhắm vào một vấn đề, nhưng cách làm và hiệu quả đo được không giống nhau.
Lớp lót trượt hoạt động thế nào
Trong mũ có MIPS, giữa lõi xốp và đệm lót có thêm một tấm nhựa mỏng, trơn, thường màu vàng, gắn với lõi xốp bằng vài điểm neo co giãn. Khi mũ chạm đất theo góc xiên:
- Vỏ và lõi xốp bị mặt đường giữ lại và bắt đầu xoay.
- Lớp lót trượt, cùng với đầu người, trượt lệch so với lõi xốp một đoạn ngắn.
- Khoảng trượt ngắn ấy làm giảm phần chuyển động xoay truyền tới đầu trong những phần nghìn giây đầu tiên của cú va.
Đội mũ có MIPS rồi lắc nhẹ lớp lót bằng ngón tay, sẽ thấy nó xê dịch một chút so với vỏ. Đó là bình thường, không phải lỏng.
Nhận ra trên mũ thật
Không cần tin vào lời quảng cáo; có thể tự kiểm ở cửa hàng:
- Nhìn vào trong: lớp lót trượt thường là tấm nhựa mỏng có màu khác lõi xốp, nằm ngay dưới các miếng đệm vải, thường có nhiều lỗ khoét trùng với lỗ thông gió.
- Đẩy thử: đặt tay lên lớp lót và đẩy nhẹ sang một bên; nó trượt một chút rồi được các điểm neo kéo về.
- Đọc tài liệu đi kèm: hệ chống xoay nào, của ai, đã được đánh giá ở đâu. Hệ do chính hãng mũ tự phát triển thường có tên riêng.
- Xem nhãn chuẩn: dù có hệ chống xoay, mũ vẫn phải có nhãn chuẩn mũ xe đạp như EN 1078 hoặc CPSC.
Trên một số mũ, đệm lót vải được thiết kế để tự đóng vai trò lớp trượt, nên không thấy tấm nhựa riêng. Khi đó chỉ còn cách đọc tài liệu của nhà sản xuất.
Bằng chứng: đã biết gì, còn tranh luận gì
| Điều | Mức chắc chắn |
|---|---|
| Va chạm xiên phổ biến hơn va chạm thẳng trong tai nạn xe đạp | Được chấp nhận rộng rãi |
| Gia tốc xoay liên quan tới chấn động não | Được nhiều nghiên cứu ủng hộ |
| Mũ có lớp chống xoay giảm gia tốc xoay trong phép thử va chạm xiên | Nhiều phòng thí nghiệm ghi nhận |
| Mức giảm chấn thương thực tế trên đường là bao nhiêu | Còn đang nghiên cứu, kết quả khác nhau |
| Mọi hệ chống xoay hiệu quả như nhau | Không; khác nhau giữa các thiết kế và từng mẫu mũ |
Một số phòng thí nghiệm độc lập, như phòng thử mũ của Đại học Virginia Tech ở Mỹ, hay tổ chức bảo hiểm Folksam ở Thuỵ Điển, công bố đánh giá mũ có tính cả phép thử va chạm xiên. Kết quả của họ cho thấy hai điều: mũ có hệ chống xoay thường đạt điểm tốt hơn, và giữa các mũ cùng có hệ chống xoay vẫn có khác biệt đáng kể. Nói cách khác, có chữ MIPS chưa phải là kết luận về cả chiếc mũ.
Chuẩn đang thay đổi
Vì các chuẩn cũ chưa đo chuyển động xoay, giới tiêu chuẩn châu Âu đã và đang xây dựng phương pháp thử va chạm xiên cho mũ. Khi những phương pháp này đi vào chuẩn chính thức, mũ sẽ được đánh giá cả phần xoay chứ không chỉ phần thẳng. Tới lúc đó, nhãn "có hệ chống xoay" vẫn là thông tin của nhà sản xuất, không phải một cấp chuẩn.
Chọn mũ có hay không có MIPS
- Điều kiện trước hết vẫn là mũ đạt chuẩn (EN 1078, CPSC…) và vừa đầu. Một chiếc mũ không MIPS đội vừa tốt hơn một chiếc có MIPS đội lệch, lỏng.
- Nếu chọn giữa hai mũ vừa như nhau, cùng chuẩn, mũ có hệ chống xoay là lựa chọn có cơ sở.
- Thử mũ kỹ: lớp lót trượt có thể làm mũ cảm giác hơi khác, đôi khi vướng tóc hoặc hơi nóng hơn. Đội thử vài phút.
- Trẻ em cũng có mũ có lớp chống xoay; nguyên tắc vừa đầu, đúng cỡ vẫn quan trọng nhất.
Giữ lớp chống xoay hoạt động đúng
- Không tháo lớp lót trượt ra trừ khi nhà sản xuất hướng dẫn. Gắn lại sai điểm neo thì lớp trượt không còn trượt đúng.
- Giặt đệm lót theo hướng dẫn, tránh làm đứt các dây neo co giãn.
- Không nhét thêm đệm dày giữa lớp trượt và lõi xốp.
- Mũ có lớp chống xoay vẫn là mũ một cú va chạm: va mạnh xuống đường thì thay cả mũ.
- Đội mũ xe đạp có lớp chống xoay đi xe máy vẫn là sai mục đích; nó không thay mũ mô tô.
Mang về dùng ngay
- Kiểm mũ đang dùng: lật vào trong, có lớp lót mỏng trơn (thường màu vàng) xê dịch nhẹ khi đẩy không.
- Nếu có, kiểm các điểm neo của lớp lót còn đủ, không đứt.
- Nếu sắp mua mũ mới, đặt thứ tự: đạt chuẩn, vừa đầu, rồi mới đến hệ chống xoay.
- Muốn so sánh sâu hơn, đọc bảng đánh giá của các phòng thí nghiệm độc lập có phép thử va chạm xiên, thay vì chỉ đọc nhãn quảng cáo.
Lỗi hay gặp
- Nghĩ lớp lót xê dịch là mũ lỏng rồi chèn thêm đệm cho chặt.
- Chọn mũ chỉ vì có chữ MIPS mà mũ quá rộng.
- Tin rằng mũ có MIPS chịu được nhiều cú va hơn.
Câu hỏi thường gặp
MIPS trên mũ xe đạp là gì?
MIPS là lớp lót mỏng, trơn giữa đầu và lõi xốp, cho phép đầu và mũ trượt lệch nhau một đoạn ngắn khi va chạm xiên. Mục đích là giảm chuyển động xoay truyền tới não.
Mũ có MIPS có an toàn hơn không?
Trong phép thử va chạm xiên, nhiều phòng thí nghiệm ghi nhận mũ có lớp chống xoay giảm gia tốc xoay so với mũ không có. Mức giảm chấn thương thật trên đường vẫn đang được nghiên cứu, và khác nhau giữa các mẫu mũ.
Lớp MIPS trong mũ bị lỏng có sao không?
Lớp lót trượt được thiết kế để xê dịch nhẹ so với vỏ, nên cảm giác hơi lỏng là bình thường. Chỉ đáng lo khi điểm neo bị đứt hoặc lớp lót rơi ra.
Ngoài MIPS còn hệ chống xoay nào khác?
Nhiều nhà sản xuất có hệ riêng: đệm có ô co giãn, lớp xốp cắt trượt, đệm dạng gel ở điểm tiếp xúc. Cùng mục đích nhưng cấu trúc và hiệu quả đo được khác nhau.
Mũ có MIPS có phải thay sau va chạm không?
Có. Lõi xốp vẫn là EPS, bị nén vĩnh viễn sau cú va mạnh. Lớp chống xoay không làm mũ dùng được nhiều lần.
