Giày bong đế hoặc đế vỡ vụn sau một thời gian cất tủ, dù gần như chưa đi, phần lớn là do thuỷ phân polyurethane (PU): hơi nước trong không khí cắt dần các liên kết hoá học trong đế PU, nhất là loại PU gốc polyester. Nhiệt độ cao và độ ẩm cao làm quá trình nhanh hơn, nên khí hậu nồm ẩm Bắc Bộ và gác nóng là hai "kẻ thù" lớn nhất. Hiện tượng này không đảo ngược được; chỉ có thể làm chậm lại, hoặc thay đế.
Thuỷ phân là gì, nói cho dễ hiểu
Polyurethane là một họ nhựa rất rộng, từ mút ghế sofa, sơn phủ gỗ, đến đế giày. Đế giày PU được ưa chuộng vì nhẹ, êm, chịu dầu tốt, dễ đúc thành hình. Trong cấu trúc của nhiều loại PU có những "mắt xích" gọi là liên kết este. Nước có thể phản ứng với các liên kết này và cắt chúng ra, giống như kéo đứt từng mắt của một sợi xích dài. Phản ứng đó gọi là thuỷ phân (phân giải bởi nước).
Ở nhiệt độ phòng, mỗi ngày chỉ một lượng rất nhỏ mắt xích bị cắt. Nhưng sau vài năm, đủ nhiều mắt xích đứt khiến vật liệu mất độ bền: đầu tiên cứng giòn hơn, rồi nứt chân chim, cuối cùng bở thành vụn hoặc dính nhớt. Phản ứng này xảy ra kể cả khi giày nằm yên trong hộp, vì không khí luôn có hơi nước.
PU polyester và PU polyether
Ngành vật liệu phân biệt hai nhóm PU chính theo thành phần mềm trong chuỗi: PU gốc polyester bền cơ học tốt, chịu dầu tốt nhưng dễ thuỷ phân hơn; PU gốc polyether chịu thuỷ phân tốt hơn hẳn nhưng có điểm yếu khác. Người mua thường không biết đế giày mình thuộc loại nào, vì nhãn ít khi ghi chi tiết như vậy. Đó là lý do có những đôi giày PU bền cả chục năm và có những đôi vỡ sau ba bốn năm.
Những đồ nào hay bị thuỷ phân
| Đồ vật | Phần hay hỏng | Dấu hiệu |
|---|---|---|
| Giày bảo hộ, ủng PU | Đế ngoài và đế giữa PU | Nứt ngang ở chỗ gập, đế tách khỏi thân, vỡ thành mảng |
| Giày trekking, giày leo núi đời cũ | Đệm giữa PU | Đế ngoài cao su còn tốt nhưng tách khỏi lớp đệm vỡ vụn |
| Giày chạy, giày thể thao | Một số loại đệm PU | Đệm cứng, nứt, xẹp không đều |
| Áo mưa, áo khoác giá rẻ, túi chống nước | Lớp tráng PU mặt trong | Dính, bong vảy trắng, mùi chua |
| Da tổng hợp PU (giả da) | Bề mặt ghế, túi, áo | Bong tróc từng mảng, lộ lớp vải nền |
Đế làm bằng cao su hay EVA (loại xốp nhẹ phổ biến trong dép, giày thể thao) không bị thuỷ phân theo kiểu này; chúng lão hoá theo cách khác (cao su cứng giòn dưới nắng và ozone, EVA bị nén xẹp theo thời gian dùng).
Vì sao giày không đi lại hỏng nhanh
Nhiều người ngạc nhiên vì đôi giày "đẹp nhất, để dành đi dịp đặc biệt" lại là đôi vỡ đế. Không có gì bí ẩn: thuỷ phân phụ thuộc vào thời gian, nhiệt độ và độ ẩm, không phụ thuộc vào số bước chân. Giày dùng thường xuyên được hong khô, được nhìn thấy, nên vết nứt đầu tiên thường được phát hiện sớm. Giày cất tủ thì không ai mở ra, và lần đầu lấy ra là lần đế vỡ.
Thêm một lý do: giày đi thường xuyên thì hỏng do mòn, và người dùng sẽ thay trước khi đế kịp thuỷ phân tới mức vỡ. Giày cất lâu thì sống đủ lâu để thuỷ phân "về đích". Nói cách khác, không phải đi nhiều làm giày bền hơn, mà là giày đi nhiều chưa kịp chết vì thuỷ phân đã được thay.
Hộp giày kín đặt trong tủ gỗ ở nhà ẩm, hay túi nylon buộc chặt khi giày còn hơi ẩm, là môi trường tệ nhất: ẩm bị nhốt lại quanh đế.
Khí hậu Việt Nam và mùa nồm
Miền Bắc có mùa nồm cuối đông đầu xuân, khi không khí nóng ẩm tràn về gặp bề mặt còn lạnh, làm hơi nước đọng thành nước trên tường, sàn, đồ vật. Độ ẩm không khí khi đó có thể lên rất cao trong nhiều ngày liền. Phía Nam ít nồm hơn nhưng nóng quanh năm, và mùa mưa ẩm kéo dài. Cả hai đều là điều kiện thuận lợi cho thuỷ phân. Gác xép mái tôn, cốp xe máy, cốp ô tô đỗ ngoài nắng là những nơi nóng nhất trong nhà.
Khi giày bảo hộ bị thuỷ phân: không chỉ là chuyện đẹp xấu
Với giày thời trang, bong đế là chuyện phiền. Với giày bảo hộ, đó là chuyện an toàn:
- Đế PU nứt mất gai, mất khả năng chống trượt, nhất là trên nền dầu, nền ướt.
- Đế tách khỏi thân giày có thể làm tấm chống đâm xuyên lệch chỗ hoặc lộ ra.
- Đế bị vỡ có thể làm mất tính chống tĩnh điện hoặc cách điện nếu giày có chức năng đó.
- Bong đế giữa ca làm việc là một nguyên nhân gây vấp ngã.
Giày bảo hộ có đế đã nứt, phồng, tách thì thay mới, không dán lại để tiếp tục dùng ở nơi làm việc. Keo dán không trả lại tính năng chống trượt, chống đâm xuyên đã được thử nghiệm theo chuẩn EN ISO 20345.
Sửa được không
Với giày thường và giày dã ngoại có phần thân (mũ giày) còn tốt, có ba hướng:
- Dán lại nếu chỉ là keo bong, còn đế nguyên vẹn. Cạo sạch keo cũ, làm nhám bề mặt, dùng keo dán giày chuyên dụng, kẹp giữ đủ thời gian khô. Nếu đế đã bở thì dán vào cũng vỡ tiếp.
- Thay đế ở thợ sửa giày. Thợ có thể bóc đế cũ, thay bằng đế cao su hoặc đế EVA. Giày có giá trị và thân da tốt là đáng làm.
- Gửi về nhà sản xuất nếu họ có dịch vụ thay đế (một số dòng giày leo núi, giày da có).
Lớp tráng PU trên áo mưa đã bong thì không phục hồi được. Có thể cạo bỏ phần bong và dùng tạm như áo gió, nhưng không còn chống nước.
Mang về dùng ngay: làm chậm thuỷ phân
- Cất giày ở nơi khô và mát nhất nhà, tránh gác nóng, cốp xe, sát tường ngoài ẩm.
- Không bọc kín trong túi nylon khi giày chưa khô hẳn. Hộp giấy có lỗ thoáng tốt hơn túi kín.
- Đặt gói hút ẩm trong hộp giày, phơi hoặc thay định kỳ.
- Lấy giày ra kiểm vài tháng một lần: bẻ cong đế, ấn vào thành đế, nhìn vết nứt.
- Với giày bảo hộ, ghi ngày mua lên lót trong và theo dõi hạn dùng nhà sản xuất khuyến cáo nếu có.
- Đừng mua đồ PU "tồn kho lâu năm" giá rẻ mà không xem ngày sản xuất; hàng mới nhưng sản xuất từ lâu vẫn có thể đã thuỷ phân một phần.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao giày để lâu không đi bị bong đế?
Phần lớn là do đế bằng polyurethane bị thuỷ phân: hơi nước trong không khí dần cắt đứt các liên kết hoá học trong vật liệu. Quá trình xảy ra theo thời gian, nhiệt độ và độ ẩm, không phụ thuộc số lần đi. Giày cất kín ở nơi nóng ẩm thường hỏng nhanh nhất.
Đế PU dùng được bao lâu?
Không có một con số chung, vì phụ thuộc loại PU, cách cất và khí hậu. Nhiều nguồn trong ngành giày nói tuổi thọ đế PU tính bằng vài năm, nhưng có đôi bền hơn nhiều và có đôi hỏng sớm hơn. Cách chắc nhất là kiểm tra định kỳ thay vì tin một con số.
Giày bảo hộ bị nứt đế có dán lại được không?
Không nên dán lại để tiếp tục dùng ở nơi làm việc. Đế nứt đã mất tính năng chống trượt, có thể làm lệch tấm chống đâm xuyên và mất chống tĩnh điện. Giày bảo hộ hỏng đế nên thay mới.
Đế cao su có bị thuỷ phân không?
Đế cao su không bị thuỷ phân theo kiểu PU. Nó lão hoá theo cách khác: cứng và nứt dần dưới nắng, nhiệt và ozone, nhất là ở chỗ gập. Nhìn chung đế cao su bền với thời gian cất giữ hơn đế PU.
Làm sao biết đế giày đang bắt đầu thuỷ phân?
Dấu hiệu sớm là đế cứng hơn bình thường, có vết nứt chân chim ở chỗ gập, ấn ngón tay vào thành đế thấy lõm không bật lại. Giai đoạn sau đế bở thành vụn hoặc dính nhớt, có mùi lạ. Phát hiện sớm thì thợ có thể thay đế trước khi hỏng cả thân giày.
