Đồ không nên mua cũ là những món chỉ chịu được một lần sự cố hoặc hỏng bên trong mà mắt thường không thấy: mũ bảo hiểm và mũ bảo hộ, dây đai toàn thân, dây chống rơi có bộ giảm chấn, khoá nối chống rơi, găng cách điện, phin lọc mặt nạ phòng độc. Với những món này, người mua không thể biết nó đã từng rơi, từng chịu va đập, từng phơi nắng bao lâu hay từng dính hoá chất gì. Lịch sử của món đồ là một phần chất lượng của nó, và đồ cũ thì mất lịch sử.
Nguyên tắc chung: đồ "một lần" và đồ "hỏng ngầm"
Có hai loại hỏng khiến đồ bảo hộ cũ đáng sợ.
Đồ một lần là đồ được thiết kế để hy sinh khi làm nhiệm vụ. Xốp EPS trong mũ bảo hiểm bị nén vĩnh viễn khi hấp thụ va chạm. Bộ giảm chấn trong dây chống rơi bị xé bung để tiêu tán lực. Sau một lần làm việc, chúng không còn khả năng làm lại, dù vỏ ngoài vẫn đẹp.
Đồ hỏng ngầm là đồ suy yếu dần mà không lộ ra ngoài. Sợi polyamide, polyester trong dây đai yếu đi dưới tia cực tím, nhiệt, hoá chất. Cao su cách điện có thể có lỗ kim không nhìn thấy. Phin lọc than hoạt tính hút hơi độc từ không khí ngay cả khi nằm trong kho nếu bao bì đã mở.
Đồ mới có tem, ngày sản xuất, hướng dẫn và người bán chịu trách nhiệm. Đồ cũ chỉ có lời kể của người bán.
Bảng phân loại: tránh, cân nhắc, mua được
| Mức | Loại đồ | Lý do |
|---|---|---|
| Tránh mua cũ | Mũ bảo hiểm xe máy, xe đạp; mũ bảo hộ lao động | Xốp hấp thụ có thể đã bị nén; vỏ nhựa lão hoá theo năm và theo nắng |
| Tránh mua cũ | Dây đai toàn thân, dây chống rơi, dây giảm chấn, thiết bị chống rơi tự thu, khoá nối | Không biết đã chịu cú rơi nào chưa; sợi suy yếu ngầm; cần sổ kiểm định |
| Tránh mua cũ | Găng tay cách điện, ủng cách điện | Cần thử điện định kỳ; lỗ nhỏ không thấy bằng mắt |
| Tránh mua cũ | Phin lọc mặt nạ phòng độc, khẩu trang lọc bụi | Phin bão hoà hoặc hết hạn; khẩu trang là đồ cá nhân, không dùng lại của người khác |
| Tránh mua cũ | Áo phao tự bơm hơi | Bình khí, bộ kích hoạt cần kiểm và thay theo nhà sản xuất |
| Cân nhắc, kiểm kỹ | Thân mặt nạ phòng độc (thay phin, van mới), mặt nạ hàn | Thân dùng lại được nếu nguyên vẹn, nhưng phải thay hết phần tiêu hao |
| Cân nhắc, kiểm kỹ | Giày bảo hộ, giày leo, ủng | Đế PU có thể đã thuỷ phân; lót chân đã ôm theo bàn chân người cũ |
| Cân nhắc, kiểm kỹ | Áo giáp moto (miếng giáp rời) | Miếng giáp có thể đã chịu va chạm; kiểm nứt, kiểm năm sản xuất |
| Mua được | Áo khoác chống thấm, quần áo bảo hộ vải, ba lô, chân vịt, đồ nghề | Hỏng thường lộ ra ngoài; sửa được |
Mũ: vì sao "nhìn còn mới" không có nghĩa là còn tốt
Bên trong phần lớn mũ bảo hiểm là lớp xốp EPS (polystyrene giãn nở). Khi đầu va xuống đường, lớp xốp bị ép lại, biến động năng thành công làm biến dạng. Đó là cách nó cứu đầu, và đó cũng là lý do nó chỉ làm được một lần: phần đã nén không bật lại. Vết nén có thể nằm ngay sau lớp lót vải, không ai nhìn thấy nếu không tháo ra.
Mũ bảo hộ lao động bằng nhựa thì có thêm chuyện lão hoá: nhựa HDPE, ABS phơi nắng lâu sẽ giòn dần. Nhà sản xuất thường ghi hạn dùng tính từ ngày sản xuất, kèm khuyến cáo thay sau va đập. Người bán mũ cũ hiếm khi biết những điều đó, và người mua càng không.
Với mũ xe đạp và mũ xe máy, còn một lý do vệ sinh: lớp lót ngấm mồ hôi người khác, khó làm sạch hết.
Dây đai và dây chống rơi: thứ cần có hồ sơ
Ở châu Âu, tiêu chuẩn EN 365 yêu cầu thiết bị chống rơi cá nhân được người có năng lực kiểm tra định kỳ, thường không quá 12 tháng một lần, và kết quả ghi vào hồ sơ của từng món. Ở công trình nghiêm túc tại Việt Nam, dây đai cũng có sổ theo dõi. Một bộ dây đai mua cũ ngoài chợ không có hồ sơ nào, nghĩa là không ai trả lời được các câu hỏi:
- Bộ dây đã từng chặn một cú rơi chưa? Nhiều dây đai có chỉ báo rơi (đường may hoặc nhãn bung ra khi chịu lực lớn), nhưng không phải loại nào cũng có, và chỉ báo có thể đã bị cắt bỏ.
- Bộ giảm chấn đã bung chưa? Bộ giảm chấn bung một phần vẫn có thể được gấp lại trông như mới.
- Dây đã phơi nắng bao lâu, dính vôi xi măng, axit ắc quy, dung môi sơn bao giờ chưa?
- Khoá nối có từng rơi từ trên cao xuống nền bê tông không? Một cú rơi như vậy có thể làm nứt ngầm hoặc làm cò khoá không đóng kín.
Không trả lời được thì không dùng để chống rơi. Đây là loại đồ mà sai một lần là không có lần thứ hai.
Găng cách điện và phin lọc: đồ cần thử, cần hạn
Găng cách điện theo IEC 60903 phải được kiểm bằng cách thổi hoặc cuộn khí trước mỗi lần dùng để tìm lỗ thủng, và phải thử điện định kỳ ở phòng thí nghiệm theo khuyến cáo của nhà sản xuất hoặc quy định nơi làm việc. Găng mua cũ không có ngày thử gần nhất là găng không được dùng cho điện.
Phin lọc than hoạt tính của mặt nạ phòng độc hấp phụ hơi hoá chất. Một khi đã mở bao bì, nó bắt đầu "ăn" hơi trong không khí kể cả khi nằm yên. Phin hết hạn hoặc không rõ đã dùng bao lâu thì không thể biết còn lại bao nhiêu sức chứa. Thân mặt nạ cũ có thể dùng lại nếu nguyên vẹn, nhưng phin lọc, tấm lọc bụi, van thở nên thay mới toàn bộ.
Khi bắt buộc phải dùng đồ đã qua tay người khác
Có những lúc không tránh được: đồ của công ty dùng chung, đồ được tặng, đồ người nhà để lại. Khi đó:
- Tìm ngày sản xuất và đối chiếu hạn dùng nhà sản xuất ghi trong hướng dẫn.
- Hỏi lịch sử: đã rơi, đã va chưa, cất ở đâu. Không ai biết thì coi như "có thể đã".
- Kiểm bằng mắt và tay theo hướng dẫn của nhà sản xuất: nứt, phai màu bất thường, sờn, cứng, dính.
- Với đồ chống rơi và cách điện, đưa cho người có năng lực kiểm định trước khi dùng. Công trình phải có người này.
- Thay toàn bộ phần tiêu hao: phin, đệm, lót, dây quai nếu nhà sản xuất cho thay.
Mang về dùng ngay: câu hỏi trước khi mua một món đồ cũ
- Nếu món này hỏng đúng lúc cần, hậu quả là gì? Là bất tiện thì cân nhắc mua; là chấn thương nặng thì mua mới.
- Món này có phần nào "hy sinh" để bảo vệ không (xốp nén, bộ giảm chấn bung, phin bão hoà)? Có thì tránh.
- Người bán có hoá đơn gốc, hướng dẫn, ngày sản xuất, sổ kiểm định không?
- Mình có kiểm được bằng mắt không, hay phải có máy thử? Phải có máy thử mà không có giấy thử thì bỏ qua.
Câu hỏi thường gặp
Có nên mua mũ bảo hiểm cũ không?
Không nên. Lớp xốp hấp thụ va chạm trong mũ chỉ làm việc được một lần và vết nén có thể không nhìn thấy từ bên ngoài. Người mua cũng không biết mũ đã phơi nắng, va đập hay rơi bao nhiêu lần. Mũ là món nên mua mới và thay sau mỗi va chạm mạnh.
Dây đai an toàn cũ còn dùng được không?
Chỉ dùng được khi có hồ sơ rõ ràng và được người có năng lực kiểm tra. Theo EN 365, thiết bị chống rơi phải được kiểm định định kỳ, thường không quá 12 tháng. Dây đai mua cũ không rõ lịch sử thì không dùng để chống rơi.
Mua mặt nạ phòng độc cũ có được không?
Thân mặt nạ có thể dùng lại nếu nguyên vẹn, kín và còn mềm, nhưng phải thay mới phin lọc, tấm lọc bụi và van. Phin lọc cũ không biết đã hấp phụ bao nhiêu hơi độc nên không đáng tin. Mặt nạ cũng phải vừa khuôn mặt người dùng.
Vì sao găng cách điện cũ không nên dùng?
Găng cách điện có thể có lỗ thủng nhỏ hoặc vết nứt ngầm mà mắt thường không thấy, và cần được thử điện định kỳ ở phòng thí nghiệm. Găng cũ không có ngày thử gần nhất thì không thể biết còn cách điện hay không. Với điện, sai sót không có cơ hội sửa.
Đồ dã ngoại nào mua cũ thì ổn?
Những món mà hỏng hóc lộ ra ngoài và sửa được thường mua cũ ổn: áo khoác, quần áo, ba lô, chân vịt, dụng cụ. Cần kiểm khoá kéo, đường dán, lớp tráng và đế giày. Món nào có chức năng bảo vệ khỏi rơi, va đập hoặc điện thì nên mua mới.
