Bộ đồ nghề tối thiểu khi đạp xe xa gồm: một săm dự phòng đúng cỡ và đúng loại van, hai cần mở lốp, một bơm mini hợp van, bộ vá săm, và một dụng cụ đa năng có lục giác. Thủng săm là sự cố hay gặp nhất của xe đạp; có đủ bốn món đầu và biết dùng thì phần lớn chuyến đi không phải dắt bộ. Đi xa hơn nữa thì thêm dụng cụ ngắt xích, mắt xích nối nhanh và miếng lót lốp tạm.
Bộ đồ nghề theo quãng đường
| Món | Đi phố gần | Đạp vài chục cây số | Đạp xa, đường vắng, đường đèo |
|---|---|---|---|
| Săm dự phòng đúng cỡ | Tuỳ | Một | Một hoặc hai |
| Cần mở lốp | Tuỳ | Hai | Hai hoặc ba |
| Bơm mini hoặc bình CO₂ | Tuỳ | Có | Bơm mini (có thể thêm CO₂) |
| Bộ vá săm | Không | Có | Có |
| Dụng cụ đa năng có lục giác | Không | Có | Có, kèm bộ ngắt xích |
| Mắt xích nối nhanh | Không | Tuỳ | Có, đúng số tốc độ |
| Miếng lót lốp tạm | Không | Tuỳ | Có |
| Dây rút nhựa, băng dính | Không | Tuỳ | Có |
| Điện thoại, tiền, giấy tờ | Có | Có | Có, thêm sạc dự phòng |
Tất cả các món cho quãng vài chục cây số gọn trong một túi yên nhỏ hoặc túi sau lưng áo.
Săm dự phòng: đúng cỡ, đúng van
Mua săm sai cỡ là lỗi phổ biến nhất. Hai thứ phải khớp: kích thước lốp và loại van.
Đọc cỡ lốp
Thành lốp in cỡ theo một trong hai cách: kiểu inch/kiểu Pháp (như 26 x 1.95, 700 x 25c) và kiểu ISO (ETRTO) gồm hai số "bề rộng - đường kính chỗ ăn vành", tính bằng mm. Số thứ hai mới là thứ quyết định săm có lắp vừa vành hay không.
| Cỡ thường gọi | Đường kính chỗ ăn vành (ISO) | Hay gặp ở |
|---|---|---|
| 700c | 622 mm | Xe đường trường, xe touring, nhiều xe phố |
| 29 inch | 622 mm | Xe địa hình bánh lớn (cùng vành với 700c, lốp to hơn) |
| 27,5 inch | 584 mm | Xe địa hình |
| 26 inch | 559 mm | Xe địa hình đời cũ, nhiều xe phổ thông |
| 24 inch | 507 mm | Xe thiếu niên |
| 20 inch | 406 mm (loại phổ biến) | Xe gấp, xe BMX, xe trẻ em |
Săm thường in một khoảng bề rộng dùng được, ví dụ cho lốp 25 tới 32 mm. Lốp nằm trong khoảng đó là được. Cẩn thận: cùng gọi "26 inch" nhưng có vài cỡ vành khác nhau ở xe cũ; luôn nhìn số ISO.
Ba loại van
| Van | Nhận ra | Hay gặp ở |
|---|---|---|
| Van Mỹ (Schrader) | To, giống van xe máy, ô tô, có lõi lò xo giữa | Xe địa hình phổ thông, xe trẻ em |
| Van Pháp (Presta) | Mảnh, có đai ốc nhỏ ở đầu phải vặn ra trước khi bơm | Xe đường trường, xe địa hình cao cấp |
| Van Anh (Dunlop) | Thân gần bằng van Mỹ, lõi rời có ống cao su nhỏ ("ruột gà" theo cách gọi quen thuộc) | Xe đạp phổ thông, xe đạp mini ở Việt Nam |
Lỗ van trên vành cho van Pháp nhỏ hơn lỗ cho van Mỹ. Lắp săm van Pháp vào vành lỗ to thì van bị lắc, có thể rách gốc van. Vành có chiều cao lớn cần săm van dài.
Bơm mini và bình CO₂
- Bơm mini: nhỏ, gắn khung xe hoặc bỏ túi. Kiểm đầu bơm hợp loại van, nhiều bơm đổi được hai đầu. Bơm lốp đường trường lên áp suất cao bằng bơm mini mất khá lâu; loại có ống mềm nối van đỡ làm gãy van hơn.
- Bình CO₂: bơm đầy lốp trong vài giây. Mỗi bình dùng một lần, cần đầu bơm riêng. Khí CO₂ thoát qua thành săm cao su nhanh hơn không khí, nên lốp bơm bằng CO₂ thường xẹp dần sau một ngày; về nhà xả ra bơm lại bằng không khí.
- Áp suất: thành lốp in khoảng áp suất tối thiểu và tối đa. Bơm quá non dễ bị thủng kiểu "rắn cắn" (hai lỗ song song do săm bị kẹp giữa vành và vật cứng khi đi qua ổ gà, mép lề).
Thay săm bên đường: trình tự gọn
- Dắt xe vào chỗ an toàn, xa làn xe chạy.
- Nhả phanh vành nếu cần, tháo bánh (trục tháo nhanh hoặc ốc).
- Xả hết hơi, đẩy hai mép lốp vào rãnh giữa vành cho lỏng, dùng cần mở lốp lẩy một bên mép lốp ra. Không dùng tua vít; nó làm rách săm và mẻ vành.
- Rút săm ra. Tìm nguyên nhân: dùng ngón tay rà thật chậm, cẩn thận bên trong lốp để tìm gai, mảnh kính, đầu đinh. Không tìm thì săm mới thủng tiếp sau vài trăm mét.
- Bơm săm mới vừa đủ cho có dáng, nhét van vào lỗ vành trước, rồi đưa săm vào trong lốp.
- Ấn mép lốp vào vành bằng tay, bắt đầu từ phía van, kết thúc phía đối diện. Hạn chế dùng cần mở lốp ở bước này để không kẹp thủng săm mới.
- Bơm từ từ, kiểm mép lốp nằm đều quanh vành, rồi bơm tới áp suất.
- Lắp bánh, kiểm phanh hoạt động trước khi đạp đi.
Mẹo nhỏ: khi lắp lốp, đặt chữ in trên thành lốp ngay cạnh van. Lần sau thấy lỗ thủng trên săm, so với vị trí van là đoán được chỗ có gai trên lốp.
Những món cứu nguy cho đường xa
- Miếng lót lốp tạm: khi lốp bị rách một vết, săm phồng ra qua vết rách. Một miếng lót chuyên dụng, hoặc mẩu nhựa cứng mỏng lót ở mặt trong lốp, giúp đi tiếp về tới chỗ sửa.
- Dụng cụ ngắt xích và mắt nối nhanh đúng số tốc độ của xích: đứt xích giữa đường đèo thì đây là cách duy nhất đạp tiếp.
- Bộ vá nút cho lốp không săm nếu xe dùng lốp không săm.
- Dây rút nhựa, băng dính buộc tạm gác bùn, giá baga gãy.
- Găng tay dùng một lần: tháo xích, lắp bánh sau đỡ dính dầu.
Phòng trước ở nhà: bơm lốp và kiểm lốp
Nhiều lần thủng săm có thể tránh được bằng mười phút ở nhà mỗi tuần:
- Bơm đúng áp suất bằng bơm đứng có đồng hồ. Săm xe đạp tự xẹp dần theo ngày, nhất là săm mỏng của xe đường trường; lốp non là nguyên nhân chính của thủng kiểu rắn cắn.
- Soi mặt lốp: xoay bánh chậm, nhặt các mảnh kính, sỏi nhọn còn găm trên gai lốp trước khi chúng kịp xuyên vào trong.
- Kiểm thành lốp: vết nứt chân chim, chỗ phồng, chỗ mòn lộ sợi bố là lúc thay lốp.
- Kiểm băng lót vành: dải băng che đầu nan hoa bên trong vành bị lệch là săm thủng ở mặt trong, sát vành, mỗi lần một lỗ nhỏ.
- Tra dầu xích và nghe tiếng xích: xích khô kêu ken két là bắt đầu mòn nhanh.
Lốp có lớp chống đâm thủng dày hơn nặng hơn một chút nhưng bớt hẳn số lần thay săm, hợp xe đi làm hằng ngày trên đường phố nhiều mảnh vụn.
Mang về dùng ngay
Việc làm ở nhà trước chuyến đi
- Đọc cỡ ISO trên thành lốp và loại van, ghi vào điện thoại.
- Mua săm dự phòng khớp cả hai, thử nhét vừa túi yên.
- Thử bơm mini của mình trên van của mình một lần ở nhà.
- Tập thay săm một lần ở nhà khi không vội.
- Kiểm keo vá còn dùng được; tuýp keo đã mở lâu thường khô.
Lỗi hay gặp
- Mang săm sai van hoặc sai cỡ vành.
- Không tìm gai trong lốp trước khi lắp săm mới.
- Dùng tua vít bẩy lốp.
- Bơm lốp quá non, thủng kiểu rắn cắn liên tục.
Câu hỏi thường gặp
Đạp xe đường xa cần mang theo những gì?
Tối thiểu là săm dự phòng đúng cỡ và đúng van, hai cần mở lốp, bơm mini hợp van, bộ vá săm và dụng cụ đa năng có lục giác. Đường xa, vắng thì thêm dụng cụ ngắt xích, mắt nối nhanh, miếng lót lốp tạm, điện thoại và tiền.
Van Pháp và van Mỹ xe đạp khác nhau thế nào?
Van Mỹ to, giống van xe máy, có lõi lò xo. Van Pháp mảnh, có đai ốc nhỏ ở đầu phải vặn ra trước khi bơm. Lỗ vành của hai loại khác nhau, nên mua săm phải đúng loại van.
Đọc cỡ săm xe đạp thế nào?
Tìm cỡ ISO in trên thành lốp, dạng hai số như 25-622. Số đầu là bề rộng lốp, số sau là đường kính chỗ ăn vành tính bằng mm. Săm phải đúng đường kính và có khoảng bề rộng bao gồm cỡ lốp.
Vì sao thay săm mới xong lại thủng tiếp?
Thường do gai, mảnh kính hoặc đầu đinh vẫn còn cắm trong lốp, hoặc săm bị kẹp giữa lốp và vành khi lắp. Rà kỹ mặt trong lốp trước khi lắp săm mới và hạn chế dùng cần mở lốp khi ấn lốp vào.
Bơm lốp xe đạp bằng bình CO₂ có tốt không?
Bình CO₂ bơm rất nhanh, tiện khi đi đường. Nhưng khí CO₂ thoát qua săm nhanh hơn không khí nên lốp sẽ xẹp dần; về nhà nên xả ra và bơm lại bằng không khí.
