Bộ đồ bảo hộ của thợ hàn từ đầu tới chân gồm: mặt nạ hàn có kính lọc đúng số tối (bên trong vẫn đeo kính bảo hộ), mũ trùm đầu chống cháy, bảo vệ hô hấp chống khói hàn, áo quần chống cháy theo chuẩn đồ hàn (ở châu Âu là EN ISO 11611), tạp dề và ống tay da, găng tay hàn (EN 12477), giày bảo hộ cổ cao không lộ dây buộc kèm ghệt che, và nút tai khi mài, đục. Ba mối nguy chính của nghề là bức xạ hồ quang (tia cực tím, hồng ngoại), tia lửa và kim loại nóng chảy, và khói hàn — mỗi món đồ chặn một trong ba thứ đó.
Bài này chỉ nói về đồ bảo hộ và nguyên tắc chung, không hướng dẫn kỹ thuật hàn. Hàn là nghề cần được đào tạo bài bản.
Ba mối nguy và món đồ chặn từng mối
| Mối nguy | Gây hại gì | Đồ chặn chính |
|---|---|---|
| Tia cực tím, hồng ngoại, ánh sáng chói từ hồ quang | Viêm giác mạc ("đau mắt hàn", cộm như cát trong mắt vài giờ sau khi nhìn hồ quang), bỏng da như cháy nắng, tổn thương mắt lâu dài | Mặt nạ hàn có kính lọc đúng số tối; áo kín cổ, kín tay; tấm chắn hàn cho người xung quanh |
| Tia lửa, xỉ, kim loại nóng chảy | Bỏng, cháy quần áo, lọt vào giày, vào tai | Đồ chống cháy, tạp dề da, găng hàn, giày cổ cao, ghệt, mũ trùm |
| Khói hàn, khí | Kích ứng phổi, sốt khói kim loại, nguy cơ lâu dài cho phổi | Hút khói tại chỗ, thông gió, bảo vệ hô hấp |
| Điện (hàn hồ quang) | Điện giật, nhất là khi ẩm ướt, trong không gian hẹp | Găng khô, giày khô, thiết bị và dây dẫn còn tốt |
| Tiếng ồn khi mài, đục xỉ, cắt plasma | Giảm thính lực dần | Nút tai, chụp tai |
Từ đầu xuống
Mặt nạ hàn và kính bên trong
Mặt nạ hàn chặn bức xạ và tia lửa vào mặt. Kính lọc phải đúng số tối theo kiểu hàn và dòng hàn — chuyện chọn số tối, kính lọc cố định (EN 169) hay tự động tối màu (EN 379) có bài riêng ở danh mục bảo hộ đầu, mắt và hô hấp. Điều cần nhớ ở đây: bên trong mặt nạ vẫn đeo kính bảo hộ, vì lúc lật mặt nạ lên để đục xỉ, mài mối hàn là lúc mảnh xỉ, mảnh đá mài bay vào mắt nhiều nhất.
Mũ trùm đầu
Mũ vải chống cháy che tóc, tai, gáy. Tia lửa lọt vào tai, cháy tóc, bỏng gáy là chuyện quen của thợ hàn trần đầu. Hàn ở tư thế ngửa (hàn trần) thì càng cần.
Bảo vệ hô hấp
Năm 2017, Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) xếp khói hàn vào nhóm chất gây ung thư cho người. Vì vậy biện pháp đầu tiên là hút khói tại chỗ (chụp hút đặt gần mối hàn, súng hàn có hút khói) và thông gió, sau đó mới tới đồ đeo. Đồ đeo có thể là khẩu trang lọc bụi loại vừa dưới mặt nạ hàn, mặt nạ nửa mặt có phin, hoặc mặt nạ hàn có quạt thổi khí sạch. Hàn thép mạ kẽm, thép không gỉ, kim loại sơn phủ cần chú ý đặc biệt: mạ kẽm có thể gây "sốt khói kim loại" (triệu chứng như cảm cúm sau ca làm), thép không gỉ sinh khói chứa crom.
Thân người
Áo quần chống cháy cho thợ hàn
Chuẩn châu Âu EN ISO 11611 chia đồ hàn làm hai lớp: lớp 1 cho việc ít tia lửa và bức xạ (hàn khí, hàn TIG, hàn điểm), lớp 2 cho việc nhiều tia lửa hơn (hàn que, hàn MIG/MAG dòng lớn, hàn trong không gian hẹp, hàn ngửa). Thường là vải cotton xử lý chống cháy hoặc vải sợi chịu nhiệt.
- Không mặc đồ sợi tổng hợp (polyester, nylon) bên ngoài hay bên trong: gặp nhiệt chúng chảy và dính vào da.
- Áo cài kín cổ, kín cổ tay; không xắn tay áo.
- Túi áo có nắp đậy, không có túi hở để tia lửa rơi vào.
- Quần không gấu lật, ống quần thả ngoài giày.
- Không để bật lửa, bình ga mini trong túi áo.
- Đồ dính dầu mỡ thì dễ bắt lửa hơn nhiều, dù vải chống cháy.
Tạp dề, ống tay, áo da
Da bò dày chặn tia lửa, xỉ rơi rất tốt. Tạp dề da che thân trước khi hàn ở tư thế ngồi hoặc đứng; ống tay da, áo khoác da khi hàn nặng hoặc hàn ngửa.
Tay và chân
Găng hàn
Chuẩn EN 12477 chia găng hàn thành loại A (dày, chịu nhiệt và tia lửa nhiều hơn, kém khéo) và loại B (mỏng, khéo léo hơn, hợp với hàn TIG). Găng phải khô — găng ướt mồ hôi làm tăng nguy cơ điện giật khi hàn hồ quang. Găng da đã cứng, thủng, cháy xém thì thay.
Giày và ghệt
Giày bảo hộ cổ cao, mũi chống va đập. Dây buộc lộ ra là chỗ tia lửa và xỉ rơi vào, nên nhiều thợ hàn chọn giày không dây hoặc có nắp che dây, kèm ghệt (tấm da che mu và cổ giày). Đế giày chịu nhiệt tốt hơn khi đứng gần phôi nóng. Chuyện đọc ký hiệu giày bảo hộ có bài riêng ở danh mục giày, găng và quần áo bảo hộ.
Bảo vệ người xung quanh và nơi làm
- Tấm chắn hàn (màn chắn bức xạ) quanh khu vực hàn để người đi ngang không bị "đau mắt hàn".
- Dọn chất cháy trong bán kính rộng: giẻ dầu, thùng giấy, gỗ vụn, sơn. Tia lửa bay xa và lọt qua khe sàn, khe tường.
- Bình chữa cháy ở gần, và người canh lửa khi hàn ở nơi có nguy cơ cháy; kiểm lại khu vực một thời gian sau khi hàn xong vì vật liệu có thể âm ỉ cháy.
- Thùng, bồn từng chứa chất cháy không được hàn cắt khi chưa được người có chuyên môn làm sạch và kiểm tra. Đây là nguồn tai nạn nổ nghiêm trọng.
- Không gian hẹp (bồn, hầm, khoang tàu): có quy trình riêng về thông gió, kiểm khí, người canh bên ngoài.
Mang về dùng ngay
Danh sách kiểm trước ca hàn:
- Mặt nạ: kính lọc đúng số tối cho việc hôm nay, kính bảo vệ ngoài không nứt; kính bảo hộ đeo bên trong.
- Áo quần: chống cháy, kín cổ, kín tay, không sợi tổng hợp, không dính dầu, không bật lửa trong túi.
- Găng khô, không thủng; giày cổ cao có che dây.
- Hút khói đã bật, chụp hút đặt gần mối hàn; có đồ bảo vệ hô hấp khi cần.
- Khu vực đã dọn chất cháy, có bình chữa cháy, có tấm chắn cho người xung quanh.
Và một dấu hiệu cần đi khám: mắt cộm, đau, chảy nước, sợ ánh sáng vài giờ sau khi hàn (thường về đêm) là viêm giác mạc do tia cực tím. Đi khám mắt, không tự nhỏ thuốc theo mách bảo.
Câu hỏi thường gặp
Thợ hàn cần những đồ bảo hộ gì?
Mặt nạ hàn có kính lọc đúng số tối, kính bảo hộ đeo bên trong, mũ trùm chống cháy, bảo vệ hô hấp, áo quần chống cháy, tạp dề da, găng hàn, giày cổ cao có ghệt và nút tai khi mài. Cùng với đó là hút khói tại chỗ và tấm chắn cho người xung quanh.
Vì sao thợ hàn không nên mặc áo polyester?
Sợi tổng hợp như polyester, nylon chảy ra khi gặp tia lửa hoặc nhiệt và dính vào da, gây bỏng sâu hơn. Đồ hàn nên là cotton xử lý chống cháy hoặc vải chịu nhiệt theo chuẩn EN ISO 11611.
Đau mắt hàn là gì?
Là viêm giác mạc do tia cực tím từ hồ quang, thường xuất hiện vài giờ sau khi nhìn hồ quang không có kính lọc: mắt cộm như có cát, đau, chảy nước, sợ ánh sáng. Người đứng xem gần chỗ hàn cũng bị. Nên đi khám mắt thay vì tự chữa.
Khói hàn có độc không?
Có. Năm 2017 IARC xếp khói hàn vào nhóm chất gây ung thư cho người. Hàn thép mạ kẽm có thể gây sốt khói kim loại, hàn thép không gỉ sinh khói chứa crom. Cần hút khói tại chỗ, thông gió và đeo đồ bảo vệ hô hấp phù hợp.
Găng tay hàn loại A và loại B khác nhau thế nào?
Theo chuẩn EN 12477, loại A dày hơn, chịu nhiệt và tia lửa tốt hơn nhưng kém khéo léo, hợp hàn que, hàn MIG. Loại B mỏng và khéo hơn, hợp hàn TIG cần thao tác tinh.
