Đồ bảo hộ của thợ điện gồm găng tay cách điện đúng cấp điện áp (theo IEC 60903, cấp 00 tới 4) có găng da bảo vệ bên ngoài, dụng cụ cầm tay cách điện (IEC 60900, ký hiệu 1000 V và hình tam giác kép), mũ và giày cách điện, kính hoặc tấm che mặt, và quần áo chống hồ quang khi làm gần thiết bị đang mang điện. Nhưng đồ bảo hộ chỉ là lớp cuối: nguyên tắc số một của nghề là cắt điện, khoá lại, kiểm tra không còn điện trước khi chạm vào — và việc đó chỉ dành cho người đã được đào tạo và được phép.
Bài này không hướng dẫn sửa điện, đấu điện hay leo cột. Nó giúp người ngoài nghề hiểu thợ điện cần mang gì, và giúp người mới vào nghề nhận ra đồ nào đúng chuẩn.
Hai mối nguy: điện giật và hồ quang
Người ta hay chỉ nghĩ tới điện giật — dòng điện đi qua cơ thể, có thể làm rối loạn nhịp tim, bỏng trong, co cứng cơ. Mối nguy thứ hai ít được biết hơn là hồ quang điện: khi có ngắn mạch, không khí giữa hai vật dẫn bị ion hoá thành một tia lửa cực nóng kèm tiếng nổ, áp lực, kim loại nóng chảy văng ra và ánh sáng chói. Hồ quang có thể gây bỏng nặng cho người đứng gần mà không hề chạm vào dây.
| Mối nguy | Xảy ra khi | Đồ chặn |
|---|---|---|
| Điện giật | Chạm vào phần mang điện, hoặc chạm vật dẫn đang có điện rò | Cắt điện; găng cách điện, dụng cụ cách điện, thảm cách điện, giày cách điện |
| Hồ quang | Ngắn mạch do rơi dụng cụ, đóng cắt thiết bị, thao tác sai | Cắt điện; quần áo chống hồ quang, tấm che mặt chống hồ quang, giữ khoảng cách |
| Ngã từ trên cao | Làm trên thang, cột, sàn nâng | Hệ chống rơi; xem danh mục làm việc trên cao |
Nguyên tắc cắt điện: năm quy tắc ở châu Âu
Chuẩn châu Âu về vận hành lắp đặt điện (EN 50110) nêu năm quy tắc trước khi làm việc trên thiết bị điện, thường được gọi là "năm quy tắc vàng". Ở đây chỉ nêu tên để hiểu tinh thần; cách thực hiện thuộc chương trình đào tạo của nghề:
- Cách ly: ngắt nguồn hoàn toàn.
- Khoá chống đóng lại: khoá, treo biển để không ai đóng điện trở lại.
- Kiểm tra không còn điện bằng thiết bị phù hợp.
- Nối đất và nối ngắn mạch (với điện áp cao và khi quy trình yêu cầu).
- Che chắn phần mang điện lân cận còn lại.
Ở Việt Nam, an toàn điện được quy định trong quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn điện và các quy trình của ngành điện; người làm việc về điện phải được huấn luyện và xếp bậc an toàn điện phù hợp với công việc. Ở nhà, phiên bản đơn giản nhất của tinh thần này là: tắt cầu dao, và gọi thợ có chuyên môn.
Găng tay cách điện: đọc cấp, kiểm trước mỗi lần dùng
| Cấp (IEC 60903) | Điện áp xoay chiều sử dụng tối đa |
|---|---|
| 00 | 500 V |
| 0 | 1.000 V |
| 1 | 7.500 V |
| 2 | 17.000 V |
| 3 | 26.500 V |
| 4 | 36.000 V |
Cấp được in trên cổ găng, thường kèm màu nhãn riêng. Vài điều về găng cách điện:
- Kiểm trước mỗi lần dùng bằng cách cuộn cổ găng hoặc thổi khí cho găng phồng lên, quan sát và nghe có chỗ xì, chỗ thủng, vết nứt không. Lỗ kim cũng đủ làm găng mất tác dụng.
- Đeo găng da bảo vệ bên ngoài găng cao su (trừ khi quy trình cho phép khác) để chống cắt, chống thủng.
- Kiểm định điện định kỳ tại nơi có thiết bị thử, theo quy định và hướng dẫn nhà sản xuất.
- Bảo quản trong túi riêng, tránh nắng, tránh dầu, không gấp nếp, không để chung với dụng cụ sắc.
- Găng cao su làm vườn, găng nitrile, găng "cách điện" không có cấp không phải găng cách điện.
Dụng cụ cách điện và đồ khác
Dụng cụ cầm tay
Kìm, tua vít, cờ lê cách điện theo IEC 60900 có ký hiệu hình tam giác kép và dòng chữ 1000 V, được thử ở điện áp cao hơn nhiều. Tay cầm bọc nhựa thường (loại dụng cụ phổ thông) không phải dụng cụ cách điện. Lớp cách điện bị nứt, sứt, lộ kim loại thì loại.
Mũ
Mũ bảo hộ cho việc điện phải là loại cách điện: ở Mỹ là ANSI/ISEA Z89.1 Class E, ở châu Âu có chuẩn riêng cho mũ cách điện dùng trong lắp đặt hạ áp (EN 50365). Mũ có lỗ thoáng kim loại hoặc đinh tán lộ ra thì không dùng cho việc điện.
Giày và thảm
Giày cách điện được thử theo chuẩn riêng, khác với giày bảo hộ thường. Thảm cách điện trải trước tủ điện giúp tách người khỏi nền. Cả hai đều mất tác dụng khi ướt, bẩn, thủng.
Quần áo và tấm che mặt chống hồ quang
Khi phải làm gần thiết bị đang mang điện (đo đạc, đóng cắt), thợ điện mặc đồ được thử khả năng chịu hồ quang (chuẩn IEC 61482 ở châu Âu; ở Mỹ có NFPA 70E quy định cách đánh giá và chọn đồ theo mức năng lượng hồ quang). Đồ chống hồ quang có ghi một giá trị năng lượng chịu được, và việc chọn mức nào dựa trên đánh giá rủi ro của chính thiết bị đó — không chọn theo cảm giác.
Giống thợ hàn, thợ điện không mặc sợi tổng hợp bên trong đồ chống hồ quang, vì nó chảy dính vào da khi có nhiệt.
Những thứ không mang khi làm điện
- Nhẫn, đồng hồ dây kim loại, vòng tay, dây chuyền: kim loại dẫn điện, có thể gây ngắn mạch và bỏng sâu.
- Thước dây kim loại, đèn pin vỏ kim loại gần phần mang điện.
- Đồ ướt, tay ướt, giày ướt.
- Thang nhôm khi làm gần dây điện.
Khi có người bị điện giật
- Không chạm vào người bị nạn khi chưa chắc nguồn điện đã ngắt — người cứu dễ thành nạn nhân thứ hai.
- Ngắt cầu dao, rút phích nếu làm được an toàn. Đường dây cao thế hoặc dây đứt rơi xuống đất: tránh xa, báo ngay cho ngành điện và 115.
- Gọi 115.
- Khi đã an toàn: kiểm tra người bị nạn còn thở không; người đã được huấn luyện sơ cứu thì làm hồi sức tim phổi nếu cần.
- Người bị điện giật dù tỉnh và trông ổn vẫn phải được nhân viên y tế đánh giá, vì tổn thương bên trong và rối loạn nhịp tim có thể xuất hiện muộn.
Mang về dùng ngay
Năm lỗi hay gặp:
- Tưởng găng cao su nào cũng cách điện. Chỉ găng có cấp theo IEC 60903 (hoặc chuẩn tương đương) mới tính.
- Không thổi kiểm găng trước khi dùng. Lỗ kim không thấy bằng mắt.
- Dùng tua vít bọc nhựa thường thay cho dụng cụ cách điện có ký hiệu tam giác kép, 1000 V.
- Đeo nhẫn, đồng hồ khi làm việc điện.
- Tin "đã tắt công tắc" thay vì cắt nguồn, khoá lại và kiểm tra không còn điện.
Câu hỏi thường gặp
Găng tay cách điện có mấy cấp?
Theo IEC 60903 có sáu cấp: 00 (500 V), 0 (1.000 V), 1 (7.500 V), 2 (17.000 V), 3 (26.500 V) và 4 (36.000 V), tính theo điện áp xoay chiều sử dụng tối đa. Cấp được in trên cổ găng. Chọn cấp theo điện áp của công việc.
Kiểm tra găng cách điện thế nào trước khi dùng?
Cuộn cổ găng hoặc thổi khí cho găng phồng lên rồi quan sát, nghe xem có chỗ xì, thủng, nứt không. Ngoài ra găng phải được kiểm định điện định kỳ tại nơi có thiết bị thử. Găng có bất kỳ lỗ nào cũng phải loại.
Tua vít cách điện nhận biết thế nào?
Dụng cụ cách điện theo IEC 60900 có ký hiệu hình tam giác kép và dòng chữ 1000 V. Tua vít có tay cầm nhựa thông thường không phải dụng cụ cách điện. Lớp cách điện bị sứt, nứt thì phải bỏ.
Hồ quang điện là gì?
Là tia lửa điện cực nóng sinh ra khi có ngắn mạch, kèm tiếng nổ, ánh sáng chói và kim loại nóng chảy văng ra. Nó có thể gây bỏng nặng cho người đứng gần dù không chạm dây. Vì vậy làm gần thiết bị mang điện cần quần áo và tấm che mặt chống hồ quang.
Thấy người bị điện giật phải làm gì?
Không chạm vào người bị nạn khi chưa ngắt được nguồn điện. Ngắt cầu dao nếu làm được an toàn, gọi 115, rồi kiểm tra hơi thở. Người bị điện giật dù tỉnh vẫn cần được nhân viên y tế đánh giá.
