Với thợ cơ khí và thợ mộc, quy tắc găng tay nghe có vẻ ngược: đeo găng khi cầm, khuân phôi có cạnh sắc, ba via, dầu mỡ, hoá chất; tuyệt đối không đeo găng khi đứng máy có bộ phận quay như máy khoan bàn, máy tiện, máy phay, máy cưa bàn, máy bào, máy đánh bóng có trục quay. Lý do: găng có thể bị mũi khoan, mâm cặp, trục quay cuốn vào và kéo cả bàn tay, cánh tay theo trong chớp mắt — nhanh hơn mọi phản xạ. Cùng nhóm nguy cơ cuốn là tóc dài, tay áo rộng, nhẫn, vòng, dây đeo thẻ. Đồ bảo hộ đúng cho thợ đứng máy là kính, bảo vệ tai, quần áo gọn, giày bảo hộ — và tay trần, khô.
Bài này nói về trang bị và nguyên tắc chung, không hướng dẫn vận hành máy. Người đứng máy phải được hướng dẫn trên chính chiếc máy đó.
Vì sao găng nguy hiểm ở máy quay
Bàn tay trần chạm vào mũi khoan đang quay thường bị trầy, đứt và bật ra theo phản xạ. Bàn tay đeo găng vải, găng len, găng sợi thì khác: sợi vải mắc vào cạnh mũi khoan, ren, rãnh của trục, và găng — vốn được làm để không rách — kéo cả bàn tay theo vòng quay. Găng càng bền, càng khó đứt, thì càng giữ tay lâu hơn trong máy. Nguyên lý này áp dụng cho mọi thứ trên người có thể bị mắc: găng, tay áo, tóc, dây chuyền.
Đó là lý do hướng dẫn an toàn của nhiều tổ chức (HSE Anh, OSHA Mỹ) và hướng dẫn của các nhà sản xuất máy công cụ đều cảnh báo không đeo găng khi làm việc gần bộ phận quay, trừ khi đánh giá rủi ro cụ thể cho thấy khác.
Còn găng mỏng dùng một lần thì sao?
Thợ tiện, thợ phay hay hỏi: găng nitrile mỏng rách dễ, vậy đeo đứng máy có được không? Một số xưởng cho phép trong những thao tác cụ thể, với lập luận rằng găng mỏng sẽ rách trước khi kéo được tay vào. Nhưng đó là quyết định dựa trên đánh giá rủi ro của từng xưởng, từng máy, từng thao tác — không phải quy tắc chung, và găng mỏng vẫn có thể bị cuốn khi gặp mâm cặp lớn, tốc độ cao. Khi không có hướng dẫn rõ ràng của nơi làm việc, cách an toàn nhất vẫn là: máy chạy thì tay trần.
Găng chống cắt thì càng nguy hiểm
Găng chống cắt được dệt từ sợi rất bền, được làm ra chính để không đứt. Ở máy quay, đặc tính đó trở thành nhược điểm lớn nhất. Đây là trường hợp rõ nhất cho thấy một món đồ bảo hộ tốt ở việc này có thể là nguy cơ ở việc khác.
Bảng quyết định: đeo hay không
| Việc | Găng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Khuân phôi thép tấm, thép hình có cạnh sắc | Đeo găng chống cắt | Máy đã tắt, không đứng máy |
| Cầm phôi vừa tiện, phay xong (nóng, ba via) | Đeo găng chịu nhiệt hoặc chống cắt | Chỉ khi máy đã dừng hẳn |
| Đứng máy khoan bàn, máy tiện, máy phay | Không đeo | Kẹp phôi bằng ê tô, đồ gá; không giữ phôi bằng tay |
| Đứng máy cưa bàn, máy bào, máy phay gỗ | Không đeo | Dùng thanh đẩy, cữ chặn, nắp che của máy |
| Máy mài hai đá cố định | Thường không đeo | Dùng giá tì, kính, tấm che; phôi nhỏ thì kẹp |
| Máy mài cầm tay | Có thể đeo găng ôm sát, theo hướng dẫn nhà sản xuất | Tay cầm phụ, tấm chắn đá luôn lắp |
| Thay dầu, rửa chi tiết bằng dung môi | Đeo găng nitrile | Dầu và dung môi gây viêm da khi tiếp xúc lâu |
| Đánh vecni, sơn gỗ, dùng keo | Đeo găng nitrile | Kèm thông gió, xem bài phun sơn |
| Khuân ván gỗ thô dằm | Đeo găng da hoặc găng phủ | Không đứng máy |
Nguyên tắc rút gọn: máy đang chạy thì tay trần; máy đã dừng thì găng được phép. Câu này dễ nhớ nhưng không thay hướng dẫn riêng của từng xưởng, từng máy.
Những thứ khác có thể bị cuốn
- Tóc dài: buộc gọn và cho vào mũ hoặc lưới trùm.
- Tay áo: áo bó cổ tay hoặc xắn gọn; không mặc áo khoác thả vạt, áo len sợi to.
- Nhẫn, vòng, đồng hồ, dây chuyền: tháo ra. Nhẫn còn gây chấn thương ngón tay nặng khi bị mắc dù không có máy (nhảy xuống từ thùng xe, vịn kệ).
- Dây đeo thẻ nhân viên, khăn quàng, dây áo: cởi hoặc dùng loại có khoá tự bung.
- Giẻ lau: không để giẻ trên bàn máy đang chạy hay vắt vai gần máy.
Bộ đồ bảo hộ đúng cho người đứng máy
| Món | Vì sao |
|---|---|
| Kính bảo hộ (thêm tấm che mặt khi mài) | Phoi sắt, mạt gỗ, mảnh đá mài văng — tai nạn mắt rất phổ biến trong xưởng |
| Nút tai, chụp tai | Máy cưa, máy bào gỗ, máy mài thường rất ồn |
| Khẩu trang bụi | Bụi gỗ, nhất là gỗ cứng, được IARC xếp vào nhóm gây ung thư cho người; bụi gỗ còn gây dị ứng, hen |
| Áo quần gọn, vải cotton | Không bị cuốn, ít bắt lửa với tia mài |
| Giày bảo hộ mũi chống va đập | Rơi phôi, rơi dụng cụ, rơi ván |
| Tạp dề da (thợ mài, thợ tiện) | Chặn phoi nóng, tia mài |
Về bụi gỗ: hút bụi tại máy (ống hút nối với máy cưa, máy chà nhám) là biện pháp chính. Quét khô, thổi khí nén làm bụi bay khắp xưởng. Khẩu trang lọc bụi là lớp cuối; cách chọn cấp lọc có bài riêng ở danh mục bảo hộ đầu, mắt và hô hấp.
Nắp che, công tắc dừng khẩn và đồ gá: phần bảo hộ "của máy"
Đồ bảo hộ cá nhân chỉ là lớp cuối. Ở máy, các lớp trước đó là:
- Nắp che, tấm chắn của nhà sản xuất: luôn lắp, không tháo "cho dễ nhìn".
- Nút dừng khẩn trong tầm với, có màu dễ nhận.
- Đồ gá, ê tô, kẹp để giữ phôi thay cho tay.
- Thanh đẩy, khối đẩy trên máy cưa bàn, máy bào để tay không đi gần lưỡi.
- Chìa khoá mâm cặp không bao giờ để lại trên mâm cặp; nhiều xưởng dùng chìa có lò xo tự bật ra.
- Ngắt điện và khoá trước khi thay lưỡi, thay dao, gỡ kẹt.
Da tay của thợ cơ khí
Dầu cắt gọt, dầu nhớt, dung môi rửa chi tiết tiếp xúc lâu ngày gây khô, nứt, viêm da. Một số dầu cắt gọt pha nước khi nhiễm khuẩn còn gây kích ứng thêm. Cách bảo vệ khi không đứng máy: găng nitrile lúc rửa chi tiết, thay dầu; rửa tay bằng xà phòng dịu (không rửa tay bằng xăng, dầu hoả, dung môi); kem dưỡng sau ca. Da tay nứt, ngứa, nổi mụn nước kéo dài thì đi khám da liễu và nói rõ nghề nghiệp.
Mang về dùng ngay
Năm lỗi hay gặp ở xưởng nhỏ:
- Đeo găng len đứng máy khoan. Tháo găng trước khi bật máy.
- Giữ phôi bằng tay trên máy khoan bàn. Dùng ê tô hoặc kẹp; phôi bị mũi khoan cuốn quay rất mạnh.
- Tháo nắp che lưỡi cưa cho tiện. Lắp lại.
- Quên chìa mâm cặp trên máy tiện. Tập thói quen: chìa rời tay là chìa về giá.
- Thổi bụi gỗ, phoi bằng khí nén lên người, lên bàn máy. Dùng chổi lông, máy hút; không thổi bụi vào người.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao không được đeo găng khi dùng máy khoan bàn?
Găng có thể bị mũi khoan hoặc mâm cặp đang quay cuốn vào và kéo cả bàn tay theo. Găng càng bền càng khó đứt nên càng giữ tay lâu trong máy. Khi đứng máy có bộ phận quay, tay phải trần và khô, phôi được kẹp bằng ê tô.
Khi nào thợ cơ khí nên đeo găng?
Khi khuân, cầm phôi có cạnh sắc, ba via, phôi nóng, và khi làm với dầu, dung môi, hoá chất — tất cả lúc máy đã dừng. Găng chống cắt cho việc khuân thép tấm, găng nitrile cho việc rửa chi tiết, thay dầu.
Thợ mộc cần đồ bảo hộ gì?
Kính bảo hộ, nút tai hoặc chụp tai, khẩu trang lọc bụi, quần áo gọn, giày mũi bảo vệ. Quan trọng không kém là máy có hút bụi, nắp che lưỡi và thanh đẩy. Không đeo găng khi đứng máy cưa, máy bào.
Găng nitrile mỏng có đeo đứng máy tiện được không?
Một số xưởng cho phép trong thao tác cụ thể vì găng mỏng dễ rách, nhưng đó là quyết định theo đánh giá rủi ro của từng nơi, không phải quy tắc chung. Găng mỏng vẫn có thể bị cuốn ở mâm cặp lớn, tốc độ cao. Không có hướng dẫn rõ thì máy chạy là tay trần.
Bụi gỗ có độc không?
Bụi gỗ, nhất là gỗ cứng, được IARC xếp vào nhóm gây ung thư cho người, và nhiều loại gỗ gây dị ứng, hen. Cần hút bụi tại máy, thông gió và đeo khẩu trang lọc bụi phù hợp; không quét khô hay thổi khí nén.
