Ở Việt Nam, người lao động làm công việc có yếu tố nguy hiểm, có hại có quyền được người sử dụng lao động cấp phương tiện bảo vệ cá nhân phù hợp, đạt chuẩn và không phải trả tiền, theo Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015 (Luật số 84/2015/QH13). Đi kèm là quyền được huấn luyện an toàn, được biết về nguy cơ ở nơi làm việc, và được từ chối làm hoặc rời khỏi nơi làm việc khi thấy rõ nguy cơ đe doạ nghiêm trọng tính mạng, sức khoẻ — sau khi báo ngay cho người quản lý. Ngược lại, người lao động có nghĩa vụ sử dụng và giữ gìn đồ được cấp.
Bài này là kiến thức phổ thông để người lao động biết hỏi đúng câu. Nó không phải tư vấn pháp lý; văn bản hướng dẫn có thể thay đổi, khi cần dẫn chính xác hãy kiểm văn bản hiện hành hoặc hỏi công đoàn, cơ quan quản lý lao động.
Luật nói gì, theo cách dễ hiểu
| Quyền của người lao động | Nghĩa vụ đi kèm |
|---|---|
| Được trang bị phương tiện bảo vệ cá nhân phù hợp với công việc có yếu tố nguy hiểm, có hại | Sử dụng đúng, bảo quản đồ được cấp |
| Được huấn luyện an toàn, vệ sinh lao động | Tham gia huấn luyện, chấp hành nội quy, quy trình |
| Được thông tin về nguy cơ ở nơi làm việc và biện pháp phòng ngừa | Báo cáo kịp thời nguy cơ, sự cố cho người phụ trách |
| Được từ chối làm hoặc rời nơi làm việc khi thấy rõ nguy cơ đe doạ nghiêm trọng tính mạng, sức khoẻ, mà không bị coi là vi phạm kỷ luật | Báo ngay cho người quản lý trực tiếp |
| Được khám sức khoẻ định kỳ, khám phát hiện bệnh nghề nghiệp khi làm nghề có nguy cơ | Tham gia khám theo lịch |
| Được bồi dưỡng bằng hiện vật khi làm việc trong điều kiện có yếu tố nguy hiểm, độc hại | — |
| Được hưởng chế độ khi bị tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp | Khai báo sự cố đúng, trung thực |
Về phía người sử dụng lao động, luật đặt trách nhiệm đánh giá nguy cơ, lựa chọn biện pháp phòng ngừa, cấp phương tiện bảo vệ cá nhân và tổ chức huấn luyện. Chi phí cho các việc này do người sử dụng lao động chịu.
Danh mục trang bị theo nghề và nguyên tắc cấp phát
Món đồ nào cấp cho nghề nào được quy định trong danh mục ban hành kèm thông tư của bộ quản lý lao động. Nhiều tài liệu dẫn Thông tư 25/2022/TT-BLĐTBXH cho danh mục này; vì văn bản có thể được sửa đổi hoặc thay thế, hãy kiểm hiệu lực trước khi dẫn. Cũng cần biết: từ tháng 3/2025, Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội đã được hợp nhất vào Bộ Nội vụ, nên các văn bản mới về lĩnh vực này sẽ do cơ quan quản lý lao động mới ban hành.
Một số nguyên tắc cấp phát hay được nhắc trong các văn bản hướng dẫn qua nhiều thời kỳ:
- Cấp bằng hiện vật: các văn bản hướng dẫn quy định không phát tiền thay cho việc cấp đồ bảo hộ. Tiền mặt dễ bị tiêu vào việc khác, và người lao động có thể mua đồ không đạt chuẩn.
- Đúng chủng loại, đạt chất lượng: đồ phải phù hợp với nguy cơ thực tế và đạt tiêu chuẩn, quy chuẩn; đồ thuộc diện phải chứng nhận hợp quy thì phải có dấu hợp quy.
- Đủ số lượng, đúng thời hạn: hỏng, mất tác dụng phải được thay; không phải chờ hết "niên hạn" nếu đồ đã hỏng.
- Hướng dẫn cách dùng: phát đồ mà không hướng dẫn thì nhiều món như mặt nạ, dây đai gần như vô dụng.
- Danh mục là mức tối thiểu: nếu đánh giá nguy cơ ở nơi làm việc cho thấy cần đồ khác hoặc tốt hơn, người sử dụng lao động nên trang bị thêm.
Những tình huống hay gặp và cách nghĩ
| Tình huống | Cách nghĩ |
|---|---|
| Công ty phát tiền "phụ cấp bảo hộ" thay cho đồ | Không đúng nguyên tắc cấp phát bằng hiện vật. Có thể đề nghị cấp đồ, hoặc hỏi công đoàn |
| Công ty trừ lương tiền đồ bảo hộ | Chi phí trang bị thuộc trách nhiệm người sử dụng lao động. Trường hợp người lao động cố ý làm mất, hỏng có thể có quy định bồi thường trong nội quy — hỏi rõ |
| Được phát đồ không đúng loại (khẩu trang y tế cho thợ phun sơn, đai bụng cho việc cần đai toàn thân) | Đề nghị đổi, nêu lý do cụ thể; ghi lại bằng văn bản nếu cần |
| Đồ hỏng mà chưa tới hạn cấp mới | Báo người phụ trách và đề nghị thay; đồ hỏng không còn bảo vệ |
| Được yêu cầu leo lên giàn giáo thiếu lan can, không có dây | Báo người quản lý; khi thấy rõ nguy cơ nghiêm trọng, luật cho phép từ chối làm |
| Không chịu đeo đồ vì nóng, vướng | Đây là vi phạm nghĩa vụ của người lao động và có thể bị xử lý kỷ luật. Nếu đồ thật sự không phù hợp, đề nghị đổi loại khác thay vì bỏ |
Lao động tự do, thợ nhận khoán thì sao
Nhiều người làm nghề nguy hiểm ở Việt Nam không có hợp đồng lao động: thợ hồ nhận khoán, thợ hàn tự do, người phun thuốc thuê, thợ lắp điều hoà làm theo cuộc gọi. Luật An toàn, vệ sinh lao động có chương riêng cho người làm việc không theo hợp đồng lao động, chủ yếu đặt trách nhiệm tự bảo đảm an toàn cho chính họ và trách nhiệm hỗ trợ của Nhà nước, chính quyền địa phương. Trên thực tế, nhóm này thường phải tự trang bị. Khi nhận việc từ một chủ thầu, nên thoả thuận trước:
- Ai cấp đồ bảo hộ, đồ gì.
- Công trình có lan can, giàn giáo, điểm neo không.
- Ai chịu trách nhiệm khi có tai nạn.
Lao động tự do cũng có thể tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện; hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi cư trú về các chế độ đang áp dụng.
Khi quyền không được bảo đảm: hỏi ai
- Người quản lý trực tiếp, bộ phận an toàn của doanh nghiệp: phần lớn vấn đề giải quyết được ở đây nếu nêu cụ thể "việc này cần đồ gì, vì sao".
- Công đoàn cơ sở: có vai trò giám sát việc thực hiện an toàn, vệ sinh lao động.
- Cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh và thanh tra lao động: tiếp nhận phản ánh về vi phạm.
- Khi có tai nạn: khai báo theo quy định, giữ lại bằng chứng (ảnh hiện trường, đồ bảo hộ hỏng, tên người chứng kiến).
Ghi lại bằng văn bản (tin nhắn, email, biên bản) mỗi lần đề nghị cấp đồ hoặc báo nguy cơ. Khi có tranh chấp, lời nói miệng rất khó chứng minh.
Góc nhìn rộng hơn: đồ bảo hộ là lớp cuối
Các tổ chức như ILO và cơ quan an toàn nhiều nước đều xếp đồ bảo hộ cá nhân ở bậc cuối của thứ tự kiểm soát rủi ro: loại bỏ nguy cơ → thay thế bằng thứ ít nguy hiểm hơn → biện pháp kỹ thuật (che chắn, hút bụi, lan can) → biện pháp tổ chức (quy trình, luân phiên, huấn luyện) → đồ bảo hộ cá nhân. Quyền được trang bị không chỉ là quyền có một đôi găng; nó gắn với quyền được làm việc ở nơi mà nguy cơ đã được giảm ở các bậc trên.
Mang về dùng ngay
Bốn câu người lao động nên hỏi khi nhận việc mới:
- Việc này có những nguy cơ gì, và công ty cấp đồ bảo hộ gì?
- Khi nào được huấn luyện, có thực hành không?
- Đồ hỏng thì báo ai, bao lâu được thay?
- Nếu thấy nguy hiểm thì dừng việc và báo ai?
Và một lỗi phổ biến cần tránh: nhận tiền "phụ cấp bảo hộ" rồi tự đi làm không đồ. Tiền không chặn được bụi, tia lửa hay cú rơi.
Câu hỏi thường gặp
Người lao động có phải tự mua đồ bảo hộ không?
Với người làm việc theo hợp đồng lao động ở công việc có yếu tố nguy hiểm, có hại, người sử dụng lao động phải cấp đồ bảo hộ phù hợp và chịu chi phí, theo Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015. Lao động tự do không theo hợp đồng thường phải tự trang bị, nên thoả thuận rõ với bên thuê.
Công ty có được phát tiền thay cho đồ bảo hộ không?
Các văn bản hướng dẫn quy định cấp phương tiện bảo vệ cá nhân bằng hiện vật, không phát tiền thay. Lý do là tiền có thể bị dùng vào việc khác hoặc mua đồ không đạt chuẩn. Nên kiểm văn bản hiện hành hoặc hỏi công đoàn khi gặp trường hợp này.
Không đeo đồ bảo hộ có bị kỷ luật không?
Có thể. Sử dụng và bảo quản đồ được cấp là nghĩa vụ của người lao động, và nội quy doanh nghiệp thường có quy định xử lý. Nếu đồ không phù hợp hoặc quá khó chịu, nên đề nghị đổi loại khác thay vì bỏ không đeo.
Người lao động có được từ chối làm việc nguy hiểm không?
Luật An toàn, vệ sinh lao động cho phép người lao động từ chối làm hoặc rời nơi làm việc khi thấy rõ nguy cơ đe doạ nghiêm trọng tính mạng, sức khoẻ, mà không bị coi là vi phạm kỷ luật. Họ phải báo ngay cho người quản lý trực tiếp.
Danh mục đồ bảo hộ theo nghề ở đâu?
Danh mục do thông tư của bộ quản lý lao động ban hành; nhiều tài liệu dẫn Thông tư 25/2022/TT-BLĐTBXH. Từ 3/2025 lĩnh vực lao động thuộc Bộ Nội vụ, nên cần kiểm hiệu lực văn bản trước khi dẫn.
