Khi phun sơn hoặc vệ sinh bằng hoá chất mạnh, thứ tự bảo vệ đúng là: thông gió trước (buồng phun có hút, làm ngoài trời, quạt hút đẩy hơi ra ngoài), rồi mới tới đồ đeo: mặt nạ có phin lọc hơi hữu cơ kết hợp lọc hạt cho sơn gốc dung môi, găng chống hoá chất đúng loại với chất đang dùng, kính kín chống bắn, bộ áo liền quần có mũ trùm, giày kín. Sơn hai thành phần chứa isocyanate (hay gặp ở sơn ô tô) là trường hợp đặc biệt: nhiều cơ quan an toàn khuyến nghị dùng mặt nạ cấp khí sạch từ ngoài thay cho mặt nạ phin lọc. Trước khi dùng bất cứ hoá chất nào, đọc nhãn và phiếu an toàn hoá chất (SDS) đi kèm.
Bài này nói về đồ bảo hộ và thông gió, không hướng dẫn pha sơn, pha hoá chất hay kỹ thuật phun.
Phun sơn và vệ sinh hoá chất: nguy cơ khác nhau ở đâu
| Việc | Nguy cơ chính | Đường vào cơ thể |
|---|---|---|
| Phun sơn gốc dung môi | Hơi dung môi (chóng mặt, nhức đầu, ảnh hưởng thần kinh khi tiếp xúc lâu), hạt sơn, cháy nổ | Hít, da, mắt |
| Phun sơn hai thành phần có isocyanate | Hen nghề nghiệp, mẫn cảm đường thở — một khi đã mẫn cảm, lượng rất nhỏ cũng gây cơn | Hít, da |
| Phun sơn gốc nước | Hạt sơn, ít hơi độc hơn | Hít, mắt |
| Tẩy rửa bằng kiềm mạnh (tẩy dầu mỡ, thông cống) | Bỏng da, bỏng mắt | Da, mắt |
| Tẩy rửa bằng axit (tẩy cặn, tẩy rỉ) | Bỏng, hơi axit | Da, mắt, hít |
| Chất khử trùng chứa clo | Kích ứng đường thở, sinh khí độc nếu trộn nhầm | Hít, mắt |
Thông gió: lớp bảo vệ quan trọng nhất
Mặt nạ chỉ bảo vệ người đeo, và chỉ khi đeo kín, phin còn hạn. Thông gió giảm nồng độ hơi cho mọi người trong khu vực, kể cả người đứng ngoài.
- Buồng phun sơn có quạt hút và lọc là chuẩn cho xưởng sơn. Hút phải kéo hơi ra xa mặt người phun, không thổi ngược qua người.
- Ngoài trời: đứng đầu gió, không phun khi gió mạnh.
- Trong nhà: mở cửa hai phía tạo luồng gió xuyên, quạt hút đặt ở cửa sổ đẩy không khí ra ngoài. Quạt thổi quanh phòng chỉ làm hơi đi khắp nhà.
- Không gian kín (bồn, bể, tầng hầm, khoang tàu): là việc có quy trình riêng về kiểm khí, thông gió cưỡng bức, người canh ngoài. Không tự vào.
Hơi dung môi phần lớn nặng hơn không khí, đọng ở chỗ thấp và có thể bắt lửa từ tia lửa điện, bếp ga, điếu thuốc. Khu vực phun sơn không có lửa trần, không hút thuốc, thiết bị điện phải phù hợp.
Mặt nạ: nghề này cần loại nào
Khẩu trang y tế, khẩu trang vải, khẩu trang lọc bụi thường không chặn được hơi dung môi. Với sơn gốc dung môi, loại thường dùng là mặt nạ nửa mặt hoặc toàn mặt có phin lọc hơi hữu cơ (theo mã màu châu Âu là loại A, màu nâu) kết hợp tấm lọc hạt (loại P) để chặn sương sơn. Phin có hạn dùng và "bão hoà" theo thời gian sử dụng — ngửi thấy mùi sơn qua mặt nạ là phin đã hết hoặc mặt nạ hở. Cách đọc mã phin lọc và thử độ kín có bài riêng ở danh mục bảo hộ đầu, mắt và hô hấp.
Với sơn có isocyanate, cơ quan an toàn lao động Anh (HSE) và nhiều cơ quan khác khuyến nghị thợ phun dùng thiết bị thở cấp khí sạch từ nguồn bên ngoài, vì isocyanate gây mẫn cảm ở nồng độ rất thấp và khó biết khi nào phin hết tác dụng. Thợ phun sơn ô tô thường xuyên ho, khò khè, khó thở về đêm hoặc cuối tuần đỡ hơn nên đi khám, nói rõ nghề nghiệp.
Găng tay: "chống hoá chất" là chống chất nào
Không có găng nào chống được mọi hoá chất. Găng chống hoá chất ở châu Âu theo chuẩn EN ISO 374, trên nhãn có danh sách chữ cái chỉ các hoá chất thử nghiệm mà găng đạt. Mỗi chất liệu mạnh yếu khác nhau:
| Chất liệu | Thường hợp với | Thường yếu với |
|---|---|---|
| Nitrile | Dầu, mỡ, nhiều dung môi gốc dầu, nhiều chất tẩy rửa | Một số dung môi mạnh như xeton |
| Cao su tự nhiên (latex) | Dung dịch nước, axit và kiềm loãng | Dầu, dung môi; có thể gây dị ứng |
| Neoprene | Axit, kiềm, một số dung môi | Một số dung môi thơm |
| Butyl | Xeton, este | Dung môi gốc dầu |
Bảng trên chỉ là xu hướng chung. Chọn găng cho một chất cụ thể phải tra bảng kháng hoá chất của nhà sản xuất găng và mục đồ bảo hộ trong phiếu an toàn hoá chất. Găng mỏng dùng một lần chỉ chống bắn tóe ngắn, thay ngay khi dính. Chi tiết so sánh các loại găng có bài riêng ở danh mục giày, găng và quần áo bảo hộ.
Mắt, thân người, chân
- Kính kín (có gioăng hoặc ôm mặt) chống bắn tóe; mặt nạ toàn mặt thì đã che mắt. Đổ, pha hoá chất mạnh nên thêm tấm che mặt.
- Bộ áo liền quần có mũ trùm loại dùng một lần hoặc giặt được, để sương sơn không bám tóc, da. Thợ phun thường xuyên nên có bộ riêng, không mặc về nhà.
- Tạp dề chống hoá chất khi pha, đổ hoá chất tẩy rửa.
- Ủng hoặc giày kín, ống quần ra ngoài ủng.
- Trạm rửa mắt hoặc ít nhất nguồn nước sạch chảy gần chỗ làm.
Phiếu an toàn hoá chất: tờ giấy ít ai đọc
Hầu hết hoá chất công nghiệp có phiếu an toàn (SDS, có nơi gọi MSDS), thường gồm 16 mục theo hệ thống hài hoà toàn cầu GHS. Người dùng nên đọc ít nhất các mục: nhận diện nguy hiểm, biện pháp sơ cứu, xử lý khi tràn đổ, kiểm soát phơi nhiễm và đồ bảo hộ cá nhân. Nhãn có các hình thoi viền đỏ (hình tượng cảnh báo GHS) cho biết nhanh chất đó ăn mòn, dễ cháy, độc hay gây hại sức khoẻ lâu dài.
Mang về dùng ngay
Năm lỗi hay gặp:
- Đeo khẩu trang y tế đi phun sơn dầu. Không chặn được hơi dung môi.
- Bật quạt thổi quanh phòng thay vì quạt hút đẩy ra ngoài.
- Dùng một loại găng cho mọi hoá chất. Tra bảng kháng hoá chất.
- Trộn các chất tẩy rửa (đặc biệt chất có clo với axit hoặc amoniac). Sinh khí độc.
- Không biết phin lọc đã dùng bao lâu. Ghi ngày mở phin lên phin, thay theo hướng dẫn; ngửi thấy mùi là thay ngay.
Khi bị hoá chất bắn vào mắt: rửa ngay bằng nước sạch chảy liên tục nhiều phút, giữ mí mắt mở, rồi đi khám — mang theo nhãn hoá chất. Hít phải hơi độc thấy khó thở, chóng mặt nặng, lơ mơ: ra chỗ thoáng và gọi 115.
Câu hỏi thường gặp
Phun sơn nên đeo mặt nạ loại nào?
Với sơn gốc dung môi, thường dùng mặt nạ nửa mặt hoặc toàn mặt có phin lọc hơi hữu cơ (loại A, màu nâu) kết hợp lọc hạt (loại P). Khẩu trang y tế hay khẩu trang bụi không chặn được hơi dung môi. Sơn có isocyanate nên dùng mặt nạ cấp khí sạch từ ngoài.
Isocyanate trong sơn nguy hiểm thế nào?
Isocyanate có trong nhiều loại sơn hai thành phần, nhất là sơn ô tô. Nó có thể gây hen nghề nghiệp; một khi đã mẫn cảm, lượng rất nhỏ cũng gây cơn khó thở. Vì vậy cần buồng phun có hút và thiết bị thở cấp khí sạch.
Găng nitrile có chống được mọi hoá chất không?
Không. Nitrile hợp với dầu, mỡ và nhiều dung môi gốc dầu nhưng yếu với một số dung môi như xeton. Chọn găng cho chất cụ thể phải tra bảng kháng hoá chất của nhà sản xuất và phiếu an toàn hoá chất.
Phiếu an toàn hoá chất (SDS) là gì?
Là tài liệu đi kèm hoá chất, thường 16 mục theo hệ thống GHS, ghi nguy hiểm, cách sơ cứu, cách xử lý tràn đổ và đồ bảo hộ cần dùng. Người dùng nên đọc trước khi mở hoá chất lần đầu.
Sơn nhà trong phòng kín cần lưu ý gì?
Mở cửa tạo luồng gió xuyên và dùng quạt hút đẩy hơi ra ngoài, ưu tiên sơn gốc nước. Không có lửa trần, không hút thuốc. Thấy chóng mặt, nhức đầu thì ra chỗ thoáng; khó thở hoặc lơ mơ thì gọi 115.
