PFAS trong đồ chống thấm là gì và vì sao ngành đang bỏ dần

PFAS là họ hoá chất chứa liên kết cacbon – flo, được dùng nhiều năm trong lớp chống thấm, chống bám bẩn của áo khoác, giày, lều và đồ bảo hộ vì đẩy được cả nước lẫn dầu. Ngành đang bỏ chúng vì PFAS gần như không phân huỷ trong môi trường, tích lại trong cơ thể, một số chất trong họ đã bị xếp vào nhóm gây hại và bị cấm theo công ước quốc tế, và EU cùng nhiều bang ở Mỹ đang siết dần cả họ.

PFAS là gì

PFAS là tên chung của một họ rất lớn gồm hàng nghìn hợp chất tổng hợp, có điểm chung là trong phân tử có chuỗi nguyên tử cacbon gắn với flo. Liên kết cacbon – flo thuộc loại bền nhất trong hoá học hữu cơ. Chính độ bền đó cho PFAS những đặc tính mà ngành công nghiệp rất cần:

• Đẩy nước và đẩy dầu, điều mà ít hoá chất làm được cùng lúc.
• Chịu nhiệt, chịu hoá chất, khó bị phá huỷ.
• Bám bền trên sợi vải, chịu được nhiều lần giặt.

Cũng chính độ bền đó tạo ra vấn đề. Tự nhiên gần như không có cơ chế phân huỷ liên kết cacbon – flo, nên PFAS tồn tại rất lâu trong đất, nước, trầm tích. Báo chí gọi chúng là "hoá chất vĩnh cửu".

PFAS có mặt ở đâu trong đồ trang bị

Cần phân biệt: trên áo khoác, PFAS có hai dạng rất khác nhau. Lớp DWR là các hoá chất chuỗi ngắn hoặc chuỗi dài bọc trên sợi, có thể rửa trôi dần ra môi trường. Màng ePTFE là một polymer lớn, bền, ít di chuyển. Theo định nghĩa rộng mà OECD đưa ra năm 2021, cả polymer chứa flo cũng thuộc họ PFAS; giới khoa học và ngành công nghiệp vẫn tranh luận có nên đối xử với chúng giống các PFAS phân tử nhỏ hay không.

Từ chuỗi dài, sang chuỗi ngắn, rồi bỏ hẳn flo

Lịch sử của PFAS trong đồ chống thấm là ba bước:

1. Chuỗi dài (C8): DWR đời đầu dựa trên hoá chất có 8 nguyên tử cacbon gắn flo, liên quan tới PFOA và PFOS. Rất hiệu quả, rất bền. PFOS được đưa vào Công ước Stockholm về các chất ô nhiễm hữu cơ khó phân huỷ năm 2009, PFOA năm 2019, và PFHxS năm 2022, nghĩa là các nước tham gia phải loại bỏ hoặc hạn chế nghiêm.
2. Chuỗi ngắn (C6): ngành chuyển sang hoá chất chuỗi ngắn hơn, được cho là ít tích luỹ trong cơ thể hơn. Nhưng chúng cũng rất bền trong môi trường và di chuyển trong nước dễ hơn. Năm 2024, EU thông qua quy định hạn chế nhóm PFHxA, một nhóm thuộc C6, trong nhiều sản phẩm tiêu dùng trong đó có hàng dệt, áp dụng theo lộ trình.
3. Không flo: nhiều hãng đồ ngoài trời và đồ thể thao đã chuyển sang DWR không chứa flo, và màng không chứa flo như PU, polyetylen giãn nở.

Luật đang siết thế nào

• Quốc tế: Công ước Stockholm đã liệt kê PFOS, PFOA, PFHxS cùng các chất liên quan.
• Liên minh châu Âu: ngoài các hạn chế riêng từng nhóm, năm 2023 năm nước (Đan Mạch, Đức, Hà Lan, Na Uy, Thuỵ Điển) nộp lên Cơ quan Hoá chất châu Âu đề xuất hạn chế chung toàn bộ họ PFAS. Đề xuất đang được đánh giá, có các ngoại lệ và thời gian chuyển tiếp theo từng lĩnh vực.
• Mỹ: một số bang, trong đó có California và New York, đã ban hành luật hạn chế PFAS cố ý thêm vào quần áo, hàng dệt, có lộ trình và ngoại lệ tạm thời cho một số loại đồ ngoài trời dùng trong điều kiện ướt khắc nghiệt.

Chi tiết các quy định thay đổi liên tục, nên khi cần dùng cho việc kinh doanh hay xuất khẩu, phải tra văn bản mới nhất của nơi đó.

Vì sao lo: môi trường và sức khoẻ

PFAS đã được tìm thấy trong nước, đất, động vật hoang dã ở khắp nơi, kể cả vùng cực. Nhiều nghiên cứu phát hiện PFAS trong máu người ở các quốc gia khác nhau. Một số chất trong họ, đặc biệt là PFOA và PFOS, được nghiên cứu nhiều nhất và có liên hệ với các thay đổi về sức khoẻ; năm 2023, Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) xếp PFOA vào nhóm gây ung thư cho người và PFOS vào nhóm có thể gây ung thư. Với hàng nghìn chất PFAS khác, dữ liệu còn rất ít. Chính khoảng trống này là lý do nhiều nhà quản lý muốn quản lý theo cả họ thay vì từng chất.

Cần nói rõ: mặc một chiếc áo khoác có DWR gốc flo không giống uống nước nhiễm PFAS. Phần lớn lo ngại nằm ở vòng đời: sản xuất hoá chất, nước thải nhà máy dệt, lớp DWR rửa trôi qua mỗi lần giặt, áo bị đốt hoặc chôn lấp khi bỏ đi.

Đồ bảo hộ: chỗ khó bỏ nhất

Với áo đi mưa, bỏ PFAS có cái giá là áo cần phục hồi thường hơn. Với đồ bảo hộ, cái giá có thể là an toàn. Lính cứu hoả cần lớp ngoài đẩy được xăng dầu, hoá chất. Công nhân hoá chất cần đồ đẩy được chất lỏng nguy hiểm. DWR không flo đẩy nước tốt nhưng không đẩy dầu, nên chưa thay được trong mọi trường hợp.

Vì vậy các đề xuất hạn chế thường có ngoại lệ hoặc thời gian chuyển tiếp dài hơn cho đồ bảo hộ chuyên dụng, đồng thời ngành đang nghiên cứu vật liệu thay thế. Ở chiều ngược lại, các nghiên cứu về phơi nhiễm PFAS ở lính cứu hoả cũng khiến chính ngành này thúc đẩy tìm đồ không flo.

Người mua nên làm gì

• Dùng tiếp áo đang có. Một chiếc áo dùng thêm năm năm tốt cho môi trường hơn mua áo mới "không PFAS" mỗi năm.
• Khi mua mới, tìm nhãn ghi rõ "không chứa PFAS" hoặc "DWR không flo", kèm thông tin cụ thể; cẩn thận với chữ "thân thiện môi trường" chung chung.
• Chấp nhận áo không flo cần giặt và phục hồi chống thấm thường hơn.
• Không đốt đồ chống thấm, đồ bảo hộ cũ. Bỏ theo hướng dẫn phân loại rác của địa phương.
• Đồ bảo hộ lao động: chọn theo yêu cầu an toàn của công việc trước, rồi mới tới yếu tố hoá chất.

Mang về dùng ngay

Đọc nhãn về PFAS

• "C8": đời cũ, chuỗi dài.
• "C6": chuỗi ngắn, vẫn là PFAS.
• "C0", "không PFC", "không PFAS", "DWR không flo": hướng bỏ flo; xem nhãn có nói rõ cả màng không.
• Màng ePTFE: là polymer chứa flo dù DWR có thể không flo.