Mũ trụ thay đổi theo vật liệu và cách làm của từng thời: mũ Corinth của Hy Lạp cổ (từ khoảng thế kỷ 7 trước Công nguyên) được gò từ một tấm đồng, che kín mặt chỉ chừa khe mắt và miệng; mũ La Mã chuyển dần từ dáng tròn đơn giản sang kiểu có vành che gáy rộng và tấm che má bản lề; mũ Sutton Hoo (Anh, đầu thế kỷ 7) là mũ sắt có mặt nạ, phủ các tấm đồng trang trí, tìm thấy trong một mộ thuyền năm 1939. Mỗi chiếc mũ là một lời giải khác nhau cho cùng một bài toán: che đầu mà vẫn nhìn, nghe, thở được.
Bài toán của người làm mũ
Mọi chiếc mũ trụ đều phải cân bằng bốn thứ: che đầu, giữ tầm nhìn, giữ khả năng nghe và thở, và đủ nhẹ để đội lâu. Che càng kín thì càng khó nhìn và nghe; thoáng càng nhiều thì càng hở. Lịch sử mũ trụ là lịch sử của những lựa chọn khác nhau giữa các yếu tố này, tuỳ vật liệu có được và tuỳ cách người ta dùng mũ.
Mũ Corinth: một tấm đồng, một khuôn mặt
Mũ Corinth là kiểu mũ đồng nổi tiếng nhất của Hy Lạp cổ, xuất hiện khoảng thế kỷ 7 trước Công nguyên và phổ biến trong nhiều thế kỷ. Đặc điểm:
- Gò từ một tấm đồng: thợ đập một phôi đồng thành hình chiếc mũ liền khối, không hàn ghép, một kỹ thuật đòi hỏi tay nghề cao.
- Che gần kín mặt: có tấm che mũi dài, hai tấm che má lớn, chỉ để lại khe hình chữ T hoặc chữ Y cho mắt và miệng.
- Đội lâu khó chịu: tai bị che, nghe kém, mũ nóng. Nhiều tượng và tranh gốm vẽ người đẩy mũ ngửa lên đỉnh đầu khi không giao chiến, để lộ mặt.
- Lớp lót: các lỗ nhỏ dọc mép mũ trên nhiều hiện vật cho thấy từng có lớp lót khâu vào.
Hình ảnh người đội mũ Corinth đẩy ngửa lên đầu sau này trở thành một trong những hình mẫu quen thuộc của nghệ thuật cổ điển, xuất hiện trên nhiều tượng và tranh gốm.
Các kiểu mũ Hy Lạp khác
Theo thời gian, người Hy Lạp làm thêm những kiểu mũ thoáng hơn: mũ kiểu Chalcis có lỗ tai, mũ kiểu Attic không có tấm che mũi, và mũ pilos hình nón đơn giản. Xu hướng chung là bớt che mặt để nhìn, nghe tốt hơn. Tên các kiểu mũ phần lớn do giới nghiên cứu hiện đại đặt, không phải tên người thời đó dùng.
Mũ La Mã: từ chiếc bát đến chiếc mũ có vành gáy
Mũ La Mã có nhiều kiểu qua các thế kỷ. Giới nghiên cứu hiện đại phân loại và đặt tên chúng (nhiều tên gọi đến từ cách phân loại của nhà nghiên cứu giáp trụ người Anh H. Russell Robinson thế kỷ 20):
| Kiểu (tên hiện đại) | Thời kỳ đại khái | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Montefortino | Thời Cộng hoà | Dáng bát tròn, có núm trên đỉnh, vành gáy nhỏ; gốc từ kiểu mũ của người Celt |
| Coolus | Cuối thời Cộng hoà – đầu Đế chế | Bát đồng tròn, vành gáy lớn hơn |
| Imperial Gallic, Imperial Italic | Thời Đế chế | Bát sắt hoặc đồng, gờ chắn trên trán, vành gáy rộng và dốc, tấm che má có bản lề |
| Mũ có sống (ridge helmet) | Cuối thời Đế chế, thế kỷ 4 | Hai nửa bát ghép bằng một dải sống chạy dọc đỉnh đầu, dễ sản xuất hàng loạt |
Xu hướng của mũ La Mã là bảo vệ gáy và hai bên mặt mà vẫn để lộ tai và mặt trước, giúp người đội nghe được hiệu lệnh và nhìn rộng. Kiểu mũ có sống cuối thời La Mã được nhiều nhà nghiên cứu xem là tổ tiên kỹ thuật của một số mũ châu Âu thời Trung cổ sớm, trong đó có mũ Sutton Hoo.
Mũ Sutton Hoo: từ hàng trăm mảnh vỡ
Năm 1939, ở Sutton Hoo (Suffolk, Anh), một cuộc khai quật gò mộ lớn (gò số 1) phát lộ dấu vết một con thuyền dài được chôn làm mộ, cùng rất nhiều đồ tuỳ táng quý giá. Gỗ thuyền đã mục hết, chỉ còn hình in trong cát và hàng đinh tán sắt. Niên đại của mộ được xác định vào khoảng đầu thế kỷ 7.
Chiếc mũ tìm thấy trong mộ đã bị vỡ thành hàng trăm mảnh, do sắt gỉ và do mái buồng mộ sập xuống. Những gì còn lại cho thấy:
- Bát mũ bằng sắt, có gờ sống chạy dọc đỉnh.
- Mặt nạ che mặt có lông mày, mũi, ria được tạo hình.
- Tấm che má và vạt che gáy.
- Phủ ngoài là các tấm đồng mạ thiếc dập hình trang trí, cùng chi tiết đồng mạ vàng.
Lần phục dựng đầu tiên được làm vào thập niên 1940; về sau các chuyên gia của Bảo tàng Anh (British Museum) tháo ra và phục dựng lại vào đầu thập niên 1970, cho ra hình dáng mũ mà ngày nay người ta quen thấy. Bảo tàng cũng có một bản sao làm mới để người xem hình dung chiếc mũ khi còn sáng bóng. Hiện vật gốc đang được trưng bày tại Bảo tàng Anh ở London.
Mũ thời Viking: không có sừng
Hình ảnh mũ Viking có sừng không đến từ hiện vật. Chiếc mũ thời Viking gần như hoàn chỉnh duy nhất được biết là mũ Gjermundbu (Na Uy, thế kỷ 10): bát sắt tròn, có miếng che mắt dạng "kính", không có sừng. Hình ảnh mũ có sừng được phổ biến rộng trong thế kỷ 19, đặc biệt qua phục trang của những vở opera của Wagner.
Sau đó: mũ mũi, mũ thùng và mũ kín
Để nối mạch với giáp tấm, có thể tóm tắt các kiểu mũ châu Âu thời Trung cổ:
- Mũ có thanh che mũi (thế kỷ 10–12): bát nón, một thanh sắt thẳng che mũi.
- Mũ thùng (thế kỷ 13): hình trụ kín đầu, khe nhìn hẹp, lỗ thở; thường đội ngoài một mũ nhỏ bên trong.
- Mũ bascinet (thế kỷ 14): bát nhọn, có tấm che mặt nâng hạ được, vạt lưới che cổ.
- Mũ sallet, armet (thế kỷ 15): sallet có vành gáy dài; armet ôm kín đầu với tấm che má mở được.
Góc nhìn hôm nay: xem mũ trụ cổ ở đâu
- Bảo tàng Anh (London): mũ Sutton Hoo gốc và bản sao, cùng nhiều mũ Hy Lạp, La Mã.
- Khu Sutton Hoo (Suffolk, Anh): nơi khai quật, có trung tâm trưng bày giải thích về mộ thuyền.
- Mũ Gjermundbu thuộc bộ sưu tập của bảo tàng Đại học Oslo (Na Uy); nên kiểm tra nơi trưng bày hiện tại trước khi đến vì các bảo tàng ở đây đang sắp xếp lại.
- Các bảo tàng khảo cổ ở Hy Lạp, Ý và nhiều bảo tàng lớn châu Âu có mũ Corinth và mũ La Mã.
Khi xem một chiếc mũ cổ, thử tìm: dấu búa gò trên bề mặt; lỗ khâu lót dọc mép; bản lề tấm che má; và tự hỏi người đội nó nhìn, nghe, thở thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Mũ Corinth là gì?
Mũ Corinth là kiểu mũ đồng của Hy Lạp cổ, xuất hiện khoảng thế kỷ 7 trước Công nguyên, gò từ một tấm đồng liền khối. Nó che gần kín mặt, chỉ để khe hình chữ T hoặc Y cho mắt và miệng. Người đội thường đẩy mũ ngửa lên đỉnh đầu khi không giao chiến.
Mũ Sutton Hoo được tìm thấy khi nào?
Mũ được tìm thấy năm 1939 trong mộ thuyền ở gò số 1 tại Sutton Hoo, Suffolk, Anh, có niên đại khoảng đầu thế kỷ 7. Mũ bị vỡ thành hàng trăm mảnh và được Bảo tàng Anh phục dựng, lần sau cùng vào đầu thập niên 1970. Hiện vật đang trưng bày ở Bảo tàng Anh.
Mũ Viking có sừng không?
Không. Chiếc mũ thời Viking gần như hoàn chỉnh duy nhất được biết là mũ Gjermundbu ở Na Uy, thế kỷ 10, với bát sắt tròn và miếng che mắt, không có sừng. Hình ảnh mũ có sừng phổ biến từ thế kỷ 19, đặc biệt qua phục trang opera.
Mũ lính La Mã có những kiểu nào?
Giới nghiên cứu hiện đại chia mũ La Mã thành nhiều kiểu như Montefortino, Coolus, Imperial Gallic, Imperial Italic và mũ có sống cuối thời Đế chế. Xu hướng chung là che gáy và hai bên mặt bằng vành gáy rộng và tấm che má bản lề. Tên gọi các kiểu là của nhà nghiên cứu hiện đại.
Vì sao mũ La Mã để hở tai?
Mũ La Mã để lộ tai và mặt trước để người đội nghe được hiệu lệnh và nhìn rộng. Phần bảo vệ tập trung vào đỉnh đầu, gáy và hai má. Đây là cách cân bằng khác với mũ Corinth che kín mặt của Hy Lạp.
