Giáp lưới xích là tấm "vải" kim loại đan từ hàng chục nghìn vòng sắt nhỏ, mỗi vòng móc vào bốn vòng bên cạnh, phần lớn vòng được tán đinh khép kín. Nó xuất hiện ở châu Âu từ khoảng thế kỷ 4–3 trước Công nguyên (theo nhiều nhà nghiên cứu, gắn với người Celt) và còn được dùng tới thế kỷ 16, tức gần hai nghìn năm. Lý do nó sống lâu như vậy rất thực tế: mềm như vải, che được mọi chỗ cong của cơ thể, vừa nhiều cỡ người, và hỏng chỗ nào vá chỗ đó.
Tên gọi: "mail" chứ không phải "chain mail"
Trong tiếng Anh, người thời Trung cổ chỉ gọi nó là mail, từ tiếng Pháp cổ maille, gốc từ tiếng Latin macula nghĩa là mắt lưới. Chữ "chain mail" là cách nói của các thế kỷ sau. Giới nghiên cứu giáp trụ hiện nay vẫn ưa dùng "mail" trơn. Người La Mã gọi áo giáp lưới là lorica hamata; tiếng Việt quen gọi là giáp lưới, giáp xích hay giáp mắt xích.
Nguồn gốc: từ mộ Celt tới lính La Mã
Những mảnh giáp lưới sớm nhất được biết ở châu Âu thường được các nhà nghiên cứu gắn với văn hoá Celt, khoảng thế kỷ 4–3 trước Công nguyên. Một phát hiện hay được nhắc là ngôi mộ ở Ciumești (Romania ngày nay), có mảnh giáp lưới đi cùng một chiếc mũ trang trí hình chim. Vì vật bằng sắt dễ gỉ nát trong đất, các mảnh cổ nhất còn lại rất ít, nên mốc "ai phát minh, năm nào" vẫn còn được bàn luận.
Người La Mã tiếp nhận kiểu giáp này và dùng rộng rãi trong nhiều thế kỷ. Sau đó, giáp lưới trở thành lớp bảo vệ chính của người châu Âu suốt thời Trung cổ sớm và trung kỳ, trước khi giáp tấm dần thay thế từ thế kỷ 14. Ngay cả khi giáp tấm đã hoàn chỉnh, lưới xích vẫn được dùng để che những khe hở như nách, háng, cổ.
Giáp lưới cũng có mặt rộng khắp ngoài châu Âu: ở Trung Đông, Ấn Độ, Trung Á, và ở Nhật Bản dưới dạng lưới (kusari) khâu lên vải để che tay, cổ.
Cách làm một chiếc áo lưới
Nghề làm giáp lưới đòi hỏi rất nhiều công sức lặp đi lặp lại, nhưng các bước khá rõ ràng nhờ hiện vật còn lại và các thợ phục dựng ngày nay:
- Kéo dây. Thợ kéo sắt qua những lỗ ngày càng nhỏ trên một tấm thép cứng (bàn kéo dây) để có sợi dây đều.
- Cuộn vòng. Dây được quấn quanh một thanh tròn thành lò xo dài, rồi cắt dọc để ra từng vòng hở.
- Chuẩn bị đầu nối. Hai đầu vòng được đập bẹt, chồng lên nhau, đục lỗ xuyên qua.
- Làm vòng kín. Một phần vòng được làm kín liền khối, có nơi bằng cách đục lỗ từ tấm sắt (vòng đục), có nơi bằng cách hàn rèn.
- Đan và tán. Thợ xếp xen kẽ hàng vòng kín và hàng vòng hở; mỗi vòng hở xuyên qua bốn vòng kín rồi được tán một đinh nhỏ khép lại.
- Tạo hình. Bằng cách thêm hoặc bớt vòng ở những chỗ cần thiết, thợ làm áo phình ở vai, thu ở eo, giống như người đan len tăng giảm mũi.
Kiểu đan phổ biến nhất ở châu Âu là "bốn trong một": mỗi vòng móc vào bốn vòng xung quanh. Một chiếc áo cần tới hàng chục nghìn vòng, và mỗi vòng hở cần một lần tán đinh, nên người ta thường ước tính công làm một chiếc áo bằng nhiều tháng công thợ.
Vòng tán, vòng đục và vòng ghép đầu
| Kiểu vòng | Cách làm | Gặp ở đâu |
|---|---|---|
| Vòng tán đinh | Đầu vòng chồng nhau, xuyên một đinh nhỏ, tán chặt | Phần lớn giáp lưới lịch sử dùng thật |
| Vòng kín (đục hoặc hàn rèn) | Liền khối, không có đầu nối | Đan xen với vòng tán trong nhiều hiện vật |
| Vòng ghép đầu (butted) | Hai đầu vòng chỉ ép sát nhau, không tán | Chủ yếu là đồ trang trí, đạo cụ phim, đồ tập ngày nay; dễ bung |
Chi tiết này quan trọng khi xem phim hay đi hội chợ: phần lớn áo lưới trên sân khấu là loại ghép đầu, nhẹ và rẻ để làm, nhưng không phản ánh đúng đồ thật.
Các món đồ làm bằng lưới
| Tên thường gọi | Che chỗ nào |
|---|---|
| Áo lưới dài (hauberk) | Thân, tay, thường dài tới gối, có khi liền mũ trùm |
| Áo lưới ngắn (haubergeon) | Thân và một phần tay, ngắn hơn, nhẹ hơn |
| Mũ trùm lưới (coif) | Đầu, cổ, vai; thường đội dưới mũ sắt |
| Vạt lưới che cổ (aventail) | Treo từ mép mũ sắt xuống che cổ, vai |
| Ống chân lưới (chausses) | Chân, buộc lên đai lưng |
| Bao tay lưới (mufflers) | Bàn tay, thường liền với tay áo, lòng bàn tay để vải hoặc da |
Vì sao dùng được lâu như vậy
- Mềm và ôm người. Lưới uốn theo vai, khuỷu, đầu gối, không cần may đo khít như giáp tấm.
- Vừa nhiều người. Một chiếc áo lưới có thể truyền qua nhiều đời chủ; sửa lại kích thước bằng cách thêm, bớt vòng.
- Sửa được. Vòng đứt thì thay vòng đó, không phải bỏ cả áo. Đây là lợi thế lớn trong thời đại kim loại còn quý.
- Nguyên liệu dễ có. Chỉ cần sắt kéo dây, không cần những tấm thép lớn chất lượng đều, vốn khó làm với kỹ thuật luyện kim thời đó.
- Chống cắt tốt. Lưới chặn lưỡi sắc rất hiệu quả. Điểm yếu của nó là không chống được lực dồn mạnh và những mũi đâm tập trung (đây là một trong những lý do giáp tấm dần ra đời), nên luôn phải mặc kèm lớp độn dày bên dưới.
Mặc giáp lưới thế nào
Giáp lưới không mặc sát da. Bên dưới là một lớp áo độn bằng vải nhiều lớp (thường gọi là gambeson hay aketon) để đỡ lực, chống cọ xát và giữ lưới không đè thẳng lên xương. Trọng lượng của áo lưới dồn chủ yếu lên vai; người mặc thường thắt đai lưng bên ngoài để chuyển bớt một phần sức nặng xuống hông. Bên ngoài, người ta có thể khoác thêm áo vải (surcoat), một phần để che nắng mưa cho lưới, một phần để nhận biết.
Gỉ là kẻ thù thường trực. Nhiều nghiên cứu về giáp trụ nhắc tới cách làm sạch giáp lưới bằng cách cho vào thùng cùng cát rồi lăn, để cát mài sạch gỉ; nhiều thợ phục dựng ngày nay đã thử lại cách này và thấy hiệu quả.
Góc nhìn hôm nay: xem giáp lưới ở đâu, đọc gì
- Bảo tàng: Royal Armouries (Leeds, Anh), Metropolitan Museum of Art (New York), Wallace Collection (London) đều có hiện vật lưới. Khi xem, thử tìm những đinh tán li ti trên từng vòng, và những chỗ vòng đổi kích thước để tạo dáng áo.
- Người phục dựng: nhiều thợ thủ công ngày nay làm lại áo lưới tán đinh bằng tay, ghi chép số vòng và số giờ làm, là nguồn tham khảo thực tế về công sức của nghề này.
- Đọc thêm: các danh mục hiện vật trực tuyến của bảo tàng lớn thường có ảnh chụp cận vòng lưới, kèm mô tả chất liệu, xuất xứ và niên đại.
Một điều nên nhớ khi xem phim: áo lưới nhẹ tênh, bóng loáng, đan bằng vòng ghép đầu, hoặc áo "lưới" làm từ len sơn bạc là đạo cụ, không phải hình ảnh của đồ thật.
Câu hỏi thường gặp
Giáp lưới xích xuất hiện từ khi nào?
Theo nhiều nhà nghiên cứu, giáp lưới đã có ở châu Âu từ khoảng thế kỷ 4–3 trước Công nguyên và thường được gắn với văn hoá Celt. Người La Mã tiếp nhận và dùng rộng rãi. Vì sắt dễ gỉ nát, hiện vật sớm rất hiếm nên mốc chính xác vẫn còn được bàn luận.
Một chiếc áo giáp lưới có bao nhiêu vòng?
Một chiếc áo lưới thường cần hàng chục nghìn vòng, tuỳ độ dài áo, cỡ vòng và có liền mũ trùm hay không. Mỗi vòng hở đều phải tán đinh bằng tay. Vì vậy làm một chiếc áo tốn nhiều tháng công thợ.
Giáp lưới có nặng không?
Áo lưới nặng hơn quần áo thường đáng kể và dồn sức nặng chủ yếu lên vai, nên người mặc thường thắt đai lưng để chuyển bớt xuống hông. Trọng lượng thay đổi nhiều theo độ dài, cỡ dây và cỡ vòng. Mặc lâu không mệt như nhiều người tưởng nếu áo vừa người và có lớp độn tốt.
Giáp lưới ghép đầu và tán đinh khác nhau thế nào?
Vòng tán đinh có hai đầu chồng lên nhau và được tán một đinh nhỏ khép kín, chắc chắn; đây là kiểu của phần lớn giáp lưới lịch sử dùng thật. Vòng ghép đầu chỉ ép hai đầu sát nhau nên dễ bung. Loại ghép đầu chủ yếu là đồ trang trí, đạo cụ ngày nay.
Vì sao giáp lưới bị giáp tấm thay thế?
Giáp lưới chặn lưỡi sắc rất tốt nhưng kém trước lực dồn mạnh và mũi đâm tập trung, nên luôn cần lớp độn dày bên dưới. Khi kỹ thuật làm tấm thép lớn tiến bộ, giáp tấm che phần thân và chân tay hiệu quả hơn. Tuy vậy lưới vẫn được giữ lại để che khe hở như nách, cổ, háng.
