Giáp samurai có ba kiểu chính nối tiếp nhau: ō-yoroi (thời Heian – Kamakura), bộ giáp hình hộp dành cho kỵ binh bắn cung; dō-maru, áo giáp quấn quanh thân, gọn và dễ di chuyển hơn, ban đầu dành cho người đi bộ rồi được tầng lớp trên dùng rộng rãi; và tōsei-gusoku ("giáp hiện đại") của thời Chiến Quốc Nhật thế kỷ 16, làm từ tấm lớn tán đinh, nhanh làm hơn và che kín hơn. Cả ba có chung một nét kỹ thuật đặc trưng: các mảnh nhỏ sơn mài được buộc với nhau bằng dây lụa hoặc da.
Nguyên lý chung: vảy nhỏ buộc dây và sơn mài
Phần lớn giáp Nhật trước thế kỷ 16 được làm theo kiểu giáp phiến (lamellar): hàng trăm lá nhỏ hình chữ nhật gọi là kozane, bằng sắt hoặc da cứng, đục lỗ, xếp chồng mép rồi buộc thành hàng ngang. Các hàng sau đó được nối với nhau bằng dây buộc dọc. Cách buộc dây và màu dây gọi là odoshi; đây là phần tạo nên vẻ đẹp nhận ra từ xa của giáp Nhật, và màu dây thường được dùng để gọi tên bộ giáp trong danh mục bảo tàng.
Cách làm này có một hệ quả thực tế ít người để ý: một bộ giáp lá nhỏ buộc kín dây cần một lượng dây rất lớn và rất nhiều giờ công buộc. Dây ngấm nước mưa thì nặng, lâu khô, và nếu không được giữ gìn có thể là chỗ cho chấy rận, nấm mốc trú ngụ khi hành quân dài ngày. Những bất tiện đó về sau trở thành một lý do khiến thợ giáp chuyển sang kiểu buộc thưa và tấm lớn, như phần dưới sẽ kể.
Mỗi lá được phủ nhiều lớp sơn mài (urushi). Sơn mài vừa chống gỉ trong khí hậu ẩm của Nhật, vừa làm cứng lá da, vừa tạo bề mặt bóng đẹp. Đây là điểm khác lớn so với giáp châu Âu để thép mộc đánh bóng.
Ō-yoroi: bộ giáp lớn cho kỵ binh bắn cung
Ō-yoroi nghĩa là "giáp lớn", xuất hiện trong thời Heian và phổ biến trong thời Kamakura. Nó được thiết kế cho người cưỡi ngựa bắn cung, phương thức chiến đấu của tầng lớp võ sĩ cấp cao thời đó.
- Thân hình hộp: bao quanh thân như một chiếc hộp cứng, phía bên phải có một tấm rời (waidate) để che chỗ hở.
- Tấm vai lớn (ō-sode): hai tấm phẳng rộng treo trên vai như hai tấm khiên nhỏ.
- Váy giáp bốn mảnh (kusazuri): chia trước, sau, trái, phải, hợp với tư thế ngồi trên yên ngựa.
- Tấm che ngực nhỏ treo trước nách để che khe hở khi giương cung.
Vì cứng và nặng ở dáng hộp, ō-yoroi không tiện cho việc đi bộ lâu. Những bộ ō-yoroi còn lại phần lớn được lưu giữ trong đền thờ, nhiều bộ được Nhật Bản xếp hạng Quốc bảo. Đền Kasuga Taisha ở Nara và đền Ōyamazumi trên đảo Ōmishima là hai nơi nổi tiếng giữ những bộ giáp cổ loại này.
Dō-maru và haramaki: giáp quấn quanh thân
Song song với ō-yoroi là những kiểu giáp nhẹ hơn, quấn ôm thân:
| Kiểu | Mở ở đâu | Ghi chú |
|---|---|---|
| Dō-maru | Bên phải thân | Ôm sát người, váy giáp chia nhiều mảnh hơn, hợp đi bộ |
| Haramaki | Phía sau lưng | Ban đầu là kiểu giáp nhẹ; về sau chỗ hở sau lưng có tấm che riêng |
Ghi chú: trong nhiều tài liệu cũ, tên hai kiểu này bị dùng lẫn hoặc đổi chỗ cho nhau; cách gọi trong bảng trên là cách nhiều bảo tàng hiện nay dùng.
Ban đầu dō-maru gắn với người đi bộ, nhưng khi chiến đấu trên bộ ngày càng quan trọng trong các thế kỷ 14–15, tầng lớp võ sĩ cấp cao cũng chuyển sang dùng dō-maru, thường thêm những tấm vai lớn kiểu ō-yoroi để giữ vẻ trang trọng.
Tōsei-gusoku: giáp "hiện đại" thời Chiến Quốc
Thế kỷ 16 ở Nhật là thời kỳ có quân đội rất đông và nhu cầu giáp lớn chưa từng thấy. Làm hàng trăm lá kozane, sơn từng lá, buộc từng sợi dây cho mỗi bộ giáp là quá chậm. Tōsei-gusoku, nghĩa là "trang bị hiện đại", giải quyết bằng cách:
- Dùng tấm lớn (itazane) thay cho lá nhỏ: một hàng giáp có thể là một tấm sắt dài, đôi khi được tạo gờ giả để trông như hàng kozane.
- Tán đinh, bản lề thay một phần dây buộc. Kiểu buộc thưa (sugake odoshi) chỉ dùng từng cặp dây cách quãng thay vì buộc kín, nhanh làm hơn và ít ngấm nước hơn.
- Che kín hơn: thêm mặt nạ che mặt, tấm che cổ, tấm che đùi, ống tay ống chân đầy đủ.
- Một số kiểu chịu ảnh hưởng châu Âu: người Bồ Đào Nha tới Nhật giữa thế kỷ 16; một số tấm ngực thép kiểu châu Âu được làm lại theo cách Nhật, gọi là nanban-dō ("thân giáp kiểu người phương Nam").
Các bộ phận của một bộ giáp samurai
| Tên Nhật | Bộ phận |
|---|---|
| Kabuto | Mũ trụ, có vạt che gáy (shikoro) và thường có vật trang trí phía trước |
| Menpō, mengu | Mặt nạ che mặt, thường có tấm che cổ họng |
| Dō | Thân giáp |
| Sode | Tấm vai |
| Kote | Ống tay, thường là vải gắn lá sắt và lưới |
| Kusazuri | Váy giáp treo từ thân |
| Haidate | Tấm che đùi |
| Suneate | Ống chân |
Thời Edo: giáp thành đồ lễ nghi và nghệ thuật
Từ đầu thế kỷ 17, Nhật Bản bước vào thời kỳ Edo kéo dài hơn hai thế kỷ ít chiến tranh. Giáp vẫn được làm, nhưng chủ yếu cho lễ nghi, diễu hành và như biểu tượng địa vị. Nhiều bộ giáp thời này còn được làm lại theo kiểu ō-yoroi cổ vì hứng thú phục cổ. Các dòng thợ làm giáp, tiêu biểu là dòng Myōchin, nổi tiếng về mũ trụ và các mảnh sắt rèn tinh xảo.
Khi xem một bộ giáp samurai trong bảo tàng, nên đọc kỹ niên đại: nhiều bộ trưng bày là giáp thời Edo, có khi ghép mảnh từ nhiều thời kỳ khác nhau.
Góc nhìn hôm nay: xem giáp samurai ở đâu, nhìn gì
- Bảo tàng Quốc gia Tokyo: bộ sưu tập giáp và mũ trụ Nhật phong phú, có cả hiện vật được xếp hạng.
- Đền Kasuga Taisha (Nara) và đền Ōyamazumi (Ōmishima): nơi giữ nhiều bộ giáp cổ dâng cúng, trong đó có những bộ ō-yoroi nổi tiếng.
- Metropolitan Museum of Art (New York) và Royal Armouries (Leeds): có những phòng trưng bày giáp Nhật lớn ngoài Nhật Bản.
Những điều nên tìm khi đứng trước tủ kính: lá kozane nhỏ hay tấm lớn; dây buộc kín hay buộc thưa; tấm vai lớn phẳng kiểu cổ hay nhỏ ôm vai kiểu sau; mặt nạ che mặt có hay không. Chỉ vài chi tiết đó đã đủ để đoán bộ giáp thuộc thời nào.
Câu hỏi thường gặp
Giáp samurai làm bằng gì?
Giáp samurai làm từ nhiều lá nhỏ bằng sắt hoặc da cứng, phủ sơn mài và buộc với nhau bằng dây lụa hoặc da. Từ thế kỷ 16, nhiều bộ dùng tấm sắt lớn tán đinh thay cho lá nhỏ. Sơn mài giúp chống gỉ và làm cứng da trong khí hậu ẩm của Nhật.
Ō-yoroi là gì?
Ō-yoroi là kiểu giáp lớn hình hộp của thời Heian và Kamakura, thiết kế cho kỵ binh bắn cung. Đặc trưng là thân giáp cứng bao quanh, hai tấm vai lớn phẳng và váy giáp bốn mảnh. Nhiều bộ ō-yoroi còn lại được Nhật Bản xếp hạng Quốc bảo.
Dō-maru khác ō-yoroi thế nào?
Dō-maru quấn ôm quanh thân, mở ở bên phải, nhẹ và linh hoạt hơn, hợp với việc đi bộ. Ō-yoroi cứng hơn, dáng hộp, dành cho kỵ binh bắn cung. Về sau tầng lớp võ sĩ cấp cao cũng chuyển sang dùng dō-maru.
Tōsei-gusoku xuất hiện khi nào?
Tōsei-gusoku xuất hiện trong thời Chiến Quốc Nhật, thế kỷ 16, khi quân đội đông và cần làm giáp nhanh. Nó dùng tấm sắt lớn, đinh tán và kiểu buộc dây thưa, che kín hơn với mặt nạ và tấm che đùi. Một số bộ chịu ảnh hưởng giáp châu Âu.
Xem giáp samurai thật ở đâu?
Ở Nhật, Bảo tàng Quốc gia Tokyo và các đền như Kasuga Taisha ở Nara, Ōyamazumi trên đảo Ōmishima giữ nhiều bộ giáp cổ. Ngoài Nhật, Metropolitan Museum ở New York và Royal Armouries ở Leeds có phòng trưng bày giáp Nhật lớn. Nên đọc kỹ niên đại vì nhiều bộ là giáp thời Edo.
