Áo độn bông, trong tiếng Anh hay gọi là gambeson, aketon hay jack, là áo may từ nhiều lớp vải chần kín với lớp độn bông, len hoặc xơ vải. Nó vừa là lớp lót bắt buộc dưới giáp lưới và giáp tấm, vừa là bộ giáp chính của rất nhiều người lính bình thường ở châu Âu thời Trung cổ. Vì vải mục nhanh hơn sắt, rất ít chiếc còn tới nay, nên trong tưởng tượng phổ biến nó bị "lãng quên" sau ánh thép của giáp hiệp sĩ.
Tên gọi: gambeson, aketon, jack, pourpoint
Các nguồn thời Trung cổ dùng nhiều tên cho áo độn, và giới nghiên cứu ngày nay vẫn bàn luận chúng khác nhau chính xác ra sao. Một cách phân biệt hay gặp:
| Tên | Thường dùng để chỉ |
|---|---|
| Aketon | Áo độn mặc bên dưới giáp lưới, tên có gốc từ tiếng Ả Rập chỉ bông |
| Gambeson | Áo độn nói chung, có khi chỉ loại mặc ngoài hoặc mặc riêng |
| Jack | Áo độn dày của bộ binh cuối thời Trung cổ, mặc ngoài |
| Pourpoint, doublet | Áo chần ôm người, về sau trở thành kiểu áo thời trang dân sự |
Cách phân loại trên chỉ mang tính tham khảo; cùng một tên có thể chỉ những thứ khác nhau ở các vùng và các thế kỷ khác nhau.
Áo độn được làm thế nào
Nguyên lý đơn giản: xếp nhiều lớp vải chồng lên nhau, có thể kẹp thêm lớp độn xơ ở giữa, rồi chần (khâu xuyên qua tất cả các lớp) theo đường dọc hoặc ô trám để giữ lớp độn không xô lệch.
- Vải: phần lớn là vải lanh, có khi vải bông hoặc len. Lớp ngoài cùng có thể là vải tốt hơn, nhuộm màu.
- Lớp độn: bông, len thô, xơ vải vụn, có khi chỉ là thêm nhiều lớp vải mà không có độn rời.
- Đường chần: thường chạy dọc thân áo, giúp áo vẫn gập được ở eo. Ô trám hay gặp ở áo mỏng hơn.
- Dáng: ôm thân, cổ cao, tay áo thường hẹp ở cổ tay, khép trước bằng dây buộc hoặc khuy.
Một số quy định phường hội ở các thành phố châu Âu cuối thời Trung cổ có điều khoản riêng về chất liệu nhồi và vải dùng cho áo độn, cho thấy đây là một nghề riêng có tiêu chuẩn về chất liệu, chứ không phải đồ ai cũng tự may. Độ dày và số lớp khác nhau nhiều tuỳ công dụng.
Vì sao vài lớp vải lại bảo vệ được
Áo độn bảo vệ theo ba cách bổ sung cho nhau:
- Hấp thụ và dàn lực. Lớp độn dày nén lại khi bị tác động, chia lực ra một diện rộng hơn. Đây là lý do nó không thể thiếu dưới giáp lưới: lưới chặn lưỡi sắc nhưng không ngăn được lực truyền vào xương.
- Chống cắt bằng số lớp. Vải lanh nhiều lớp, chần chặt, khó bị lưỡi cắt xuyên qua hết hơn người ta tưởng. Sợi vải bị đẩy và xô lại chứ không dễ đứt đồng loạt.
- Giữ giáp đúng chỗ. Dưới giáp tấm, áo lót chần có thể được may thêm dây buộc (points) để buộc các mảnh giáp vào, đồng thời chống cọ xát giữa thép và da người.
Nhược điểm cũng rõ ràng: áo độn rất nóng, ngấm nước mưa thì nặng và lâu khô, dễ mục nếu không phơi.
Hiện vật còn lại: chiếc áo của Charles de Blois
Hiện vật áo chần thời Trung cổ nổi tiếng nhất có lẽ là chiếc pourpoint gắn với tên Charles de Blois, quý tộc Pháp thế kỷ 14, hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Vải ở Lyon (Pháp). Áo may bằng lụa dệt hoa văn, chần kín, ôm thân, với rất nhiều khuy dọc thân và tay áo. Đây không phải loại áo độn dày của lính, nhưng nó cho thấy kỹ thuật cắt may áo chần thời đó tinh vi tới đâu, và được nhiều thợ phục dựng dùng làm mẫu tham khảo.
Ngoài ra, nguồn hiểu biết về áo độn chủ yếu đến từ tranh minh hoạ trong sách chép tay, tượng mộ, văn bản kiểm kê tài sản và quy định phường hội. Khi đọc một bài viết khẳng định chắc chắn "áo gambeson có đúng bao nhiêu lớp", nên hỏi con số đó lấy từ nguồn nào.
Áo độn ngoài châu Âu
Áo vải dày nhiều lớp là ý tưởng xuất hiện ở nhiều nền văn hoá, vì nó rẻ và làm được từ nguyên liệu có sẵn:
- Trung Mỹ: người Aztec dùng áo bông chần dày, thường được ghi là ichcahuipilli. Theo các ghi chép thời đó, lính Tây Ban Nha tới đây đã dùng lại loại áo này vì hợp khí hậu nóng hơn giáp sắt.
- Trung Quốc: các triều đại sau có áo giáp vải bông, đôi khi lót tấm kim loại bên trong và đóng đinh tán bên ngoài; giáp lễ nghi triều Thanh trong bảo tàng thuộc nhóm này.
- Tây Á, Ấn Độ: áo độn bông dày cũng phổ biến, có khi mặc cùng lưới xích.
Áo độn và giáp vải tấm: đừng nhầm
| Áo độn (gambeson) | Áo giáp tấm khâu trong vải (brigandine, jack of plates) | |
|---|---|---|
| Cấu tạo | Chỉ có vải và độn, chần kín | Nhiều tấm kim loại nhỏ tán hoặc khâu vào mặt trong áo vải, da |
| Nhìn ngoài | Áo vải có đường chần | Áo vải có hàng đinh tán đều |
| Vai trò | Lớp lót hoặc giáp nhẹ | Giáp thân, thay hoặc bổ sung tấm ngực |
Hàng đinh tán trên một chiếc áo trong tranh hay hiện vật là dấu hiệu cho thấy bên trong có tấm kim loại, không phải áo độn đơn thuần.
Góc nhìn hôm nay: nghề may áo độn phục dựng
Áo độn là món được người tái hiện lịch sử may nhiều nhất, vì nó là nền của mọi bộ giáp khác. Nhờ vậy có khá nhiều thí nghiệm thực tế: may áo theo số lớp ghi trong văn bản cổ, mặc thử trong thời tiết nóng, đo độ bền khi bị cắt. Kết quả cụ thể thay đổi nhiều theo cách làm, nên đọc với tinh thần thí nghiệm, không phải chân lý.
- Xem hiện vật: Bảo tàng Vải Lyon (áo pourpoint thế kỷ 14); các bảo tàng giáp trụ lớn thường trưng áo lót chần cùng giáp tấm.
- Tìm trong tranh: sách chép tay thế kỷ 13–15 có nhiều hình bộ binh mặc áo độn dày, cổ cao, tay áo phồng.
- Khi xem phim: áo da đen bóng đính đinh thường là sáng tạo của nhà thiết kế, không phải hình ảnh tiêu biểu của áo độn.
Câu hỏi thường gặp
Gambeson là gì?
Gambeson là áo độn may từ nhiều lớp vải chần kín, có thể kẹp lớp độn bông, len hoặc xơ vải. Thời Trung cổ, nó vừa là lớp lót dưới giáp lưới và giáp tấm, vừa là giáp chính của nhiều người lính bình thường. Áo này hấp thụ lực và chống cắt nhờ nhiều lớp vải chặt.
Áo độn bông có chống được lưỡi cắt không?
Nhiều lớp vải lanh chần chặt chống cắt tốt hơn người ta thường nghĩ, vì sợi vải bị xô lại chứ không dễ đứt đồng loạt. Tuy vậy, áo độn không mạnh bằng giáp kim loại. Vai trò lớn nhất của nó là hấp thụ, dàn lực và làm nền cho giáp lưới, giáp tấm.
Gambeson và aketon khác nhau thế nào?
Cả hai đều là áo độn chần, và nguồn thời Trung cổ dùng tên khá linh hoạt. Một cách phân biệt hay gặp là aketon chỉ áo mặc bên dưới giáp lưới, còn gambeson chỉ áo độn nói chung, có khi mặc ngoài hoặc mặc riêng. Ranh giới giữa hai tên vẫn còn được giới nghiên cứu bàn luận.
Còn chiếc áo độn thời Trung cổ nào tới nay không?
Còn rất ít vì vải dễ mục. Nổi tiếng nhất là chiếc áo pourpoint chần thế kỷ 14 gắn với tên Charles de Blois, lưu giữ ở Bảo tàng Vải tại Lyon, Pháp. Phần lớn hiểu biết về áo độn đến từ tranh minh hoạ, tượng mộ và văn bản phường hội.
Vì sao phải mặc áo độn dưới giáp lưới?
Giáp lưới chặn lưỡi sắc rất tốt nhưng mềm, lực tác động vẫn truyền thẳng vào cơ thể. Áo độn bên dưới hấp thụ và dàn lực đó ra diện rộng, đồng thời chống cọ xát giữa vòng sắt và da. Thiếu lớp độn, giáp lưới mất phần lớn tác dụng.
