Giáp tấm châu Âu không ra đời một lần mà lớn dần từng mảnh trong khoảng hai thế kỷ: từ những tấm che gối, che khuỷu gắn lên giáp lưới vào thế kỷ 13, tới áo "tấm khâu trong vải" thế kỷ 14, rồi tới bộ giáp tấm kín người hoàn chỉnh vào khoảng đầu thế kỷ 15. Bộ giáp hoàn chỉnh gồm vài chục mảnh thép rèn tay, nối với nhau bằng đinh tán, đinh trượt và dây da, để người mặc vẫn cúi, vặn, giơ tay và chạy được.
Dòng thời gian: từ lưới sang tấm
- Thế kỷ 13: giáp lưới vẫn là chính. Bắt đầu xuất hiện những tấm cứng nhỏ (sắt, có khi là da cứng) che đầu gối, khuỷu tay, ống chân, gắn lên ngoài lưới.
- Cuối thế kỷ 13 – thế kỷ 14: phổ biến "áo tấm" (coat of plates): nhiều tấm sắt tán vào mặt trong một áo vải hoặc da, che thân. Tấm che tay, chân ngày càng lớn và kín hơn.
- Giữa – cuối thế kỷ 14: tấm che ngực liền khối xuất hiện, mũ bascinet có vạt lưới che cổ trở nên quen thuộc.
- Khoảng đầu thế kỷ 15: bộ giáp tấm kín người hoàn chỉnh, được gọi là "giáp trắng" (white armour) vì thép để mộc, đánh bóng, không bọc vải.
- Thế kỷ 15 – đầu 16: thời đỉnh cao của nghề làm giáp, các trung tâm lớn ở miền bắc nước Ý và miền nam nước Đức phát triển phong cách riêng.
- Thế kỷ 16 – 17: giáp dần rút ngắn, bỏ bớt phần chân, thành giáp ba phần tư rồi chỉ còn tấm che ngực và mũ, trước khi phần lớn biến mất khỏi đời sống quân sự.
Bộ giáp gồm những mảnh nào
| Bộ phận | Tên tiếng Anh hay gặp | Che chỗ nào |
|---|---|---|
| Mũ trụ | Bascinet, armet, sallet, close helmet | Đầu, mặt (có kính che mặt nâng hạ được) |
| Tấm che cổ | Gorget, bevor | Cổ, cằm |
| Tấm vai | Pauldron, spaulder | Vai, có khi trùm nách |
| Ống tay trên, ống tay dưới | Rerebrace, vambrace | Cánh tay trên, cẳng tay |
| Tấm khuỷu | Couter | Khuỷu tay, thường có cánh che mặt trong |
| Găng tay sắt | Gauntlet | Bàn tay, ngón tay bằng nhiều lá nhỏ |
| Tấm ngực, tấm lưng | Breastplate, backplate | Thân trước, thân sau |
| Váy lá, vạt đùi | Fauld, tassets | Bụng dưới, hông, đùi trên |
| Ống đùi, tấm gối | Cuisse, poleyn | Đùi, đầu gối |
| Ống chân, giày sắt | Greave, sabaton | Ống chân, bàn chân |
Giữa những mảnh lớn vẫn còn khe hở ở nách, háng, khuỷu trong. Những chỗ đó được che bằng mảng lưới may lên áo lót, hoặc bằng các tấm nhỏ hình đĩa.
Làm sao giáp cứng mà người vẫn cử động
Câu hỏi hay nhất về giáp tấm không phải là "nó dày bao nhiêu" mà là "làm sao người mặc vẫn cúi được". Thợ giáp giải bằng ba kỹ thuật:
- Lá chồng (lames). Những chỗ cần gập như bụng dưới, mu bàn chân, vai được chia thành nhiều lá hẹp chồng mép lên nhau như vảy tôm, trượt qua nhau khi người cử động.
- Đinh trượt. Một số đinh tán nằm trong khe dài thay vì lỗ tròn, cho phép hai tấm trượt tương đối với nhau một khoảng nhỏ.
- Dây da bên trong. Các lá được giữ bằng dây da tán ở mặt trong, vừa nối vừa giới hạn hành trình trượt.
Bộ giáp tốt được làm theo số đo của người mặc. Các tấm ôm theo khớp, nên khi người co tay, các lá ở khuỷu trượt đúng chỗ thay vì cấn vào nhau. Đây là lý do giáp làm sẵn (thường gọi là "giáp kho" dành cho lính) thường cồng kềnh hơn giáp đặt riêng.
Nghề làm giáp: thép, búa và đe
Thợ giáp nhận phôi sắt, thép đã luyện, rèn mỏng thành tấm rồi đập nguội hoặc đập nóng trên những đe có hình dạng khác nhau (đe tròn, đe lòng máng, đe hình nấm) để tạo độ cong. Một số trung tâm biết nhiệt luyện thép để tấm cứng hơn ở bề mặt. Sau khi tạo hình, tấm được mài, đánh bóng, rồi lắp ráp bằng đinh tán và dây da.
Công việc được chia nhỏ trong các xưởng lớn: người rèn tấm, người đánh bóng, người làm khoá và đinh, người lót vải bên trong. Nhiều thành phố có phường hội thợ giáp với quy định riêng; ở một số nơi, giáp phải được đóng dấu của phường hội hoặc của thành phố. Trên hiện vật trong bảo tàng ngày nay vẫn còn thấy những dấu đóng nhỏ đó.
Hai trường phái lớn thế kỷ 15
| Kiểu Ý (Milan) | Kiểu Đức (thường gọi là "Gothic") | |
|---|---|---|
| Dáng | Tròn, đầy, bề mặt trơn | Thon, nhọn, nhiều đường gân |
| Đặc điểm | Tấm lớn, vai trái thường to hơn vai phải | Gân rãnh tạo cứng và trang trí, mép uốn hình sóng |
| Trung tâm | Milan và vùng Lombardy | Augsburg, Nuremberg, Landshut |
Đầu thế kỷ 16, kiểu giáp nhiều gân song song phủ gần kín bề mặt trở nên thời thượng ở vùng nói tiếng Đức, ngày nay hay được gọi là giáp "Maximilian" theo tên hoàng đế cùng thời. Cách gọi này là của giới sưu tầm về sau, không phải tên thời đó. Ở Anh, vua Henry VIII lập xưởng giáp hoàng gia ở Greenwich vào đầu thế kỷ 16, mời thợ từ vùng Đức sang làm.
Giáp tấm làm bằng gì và dày bao nhiêu
Độ dày tấm không đều: thợ để dày ở chỗ dễ bị tác động (phía trước ngực, mặt trước mũ) và mỏng ở chỗ ít quan trọng hoặc cần nhẹ (mặt trong tay, phần lưng). Chất lượng thép cũng khác nhau rất nhiều giữa các xưởng và giữa giáp cho quý tộc với giáp cho lính. Một bộ giáp chiến trường hoàn chỉnh thường được ghi nhận nặng khoảng 15–25 kg, phân bố khắp người (chi tiết ở bài riêng về trọng lượng giáp trong danh mục này).
Vì sao giáp tấm dần biến mất
Khi súng cầm tay phổ biến từ thế kỷ 16–17, giáp phải dày hơn để chống được, nên nặng hơn; đồng thời quân đội ngày càng đông, trang bị cả bộ giáp cho mọi người lính trở nên quá tốn kém. Giáp rút dần về những phần quan trọng nhất là thân và đầu. Bộ giáp kín người còn sống thêm một thời gian trong lễ nghi, đấu thương và chân dung quý tộc.
Góc nhìn hôm nay: xem giáp tấm ở đâu, nhìn gì
- Royal Armouries (Leeds và Tháp London, Anh): có nhiều bộ giáp của xưởng Greenwich.
- Wallace Collection (London): bộ sưu tập giáp và đồ trang bị châu Âu trưng bày trong một dinh thự.
- Metropolitan Museum of Art (New York): khoa Vũ khí và Giáp trụ với nhiều bộ giáp Ý, Đức, Nhật.
- Kunsthistorisches Museum (Vienna): phòng giáp của hoàng gia Habsburg.
Khi đứng trước một bộ giáp, thử tìm: những lá chồng ở vai và bụng; đinh nằm trong khe dài; dấu đóng của xưởng; chỗ hai tấm ngực và lưng khoá vào nhau. Đó là những chi tiết cho thấy giáp là một cỗ máy cơ khí, không phải một cái vỏ.
Câu hỏi thường gặp
Bộ giáp tấm kín người xuất hiện khi nào?
Bộ giáp tấm kín người hoàn chỉnh xuất hiện khoảng đầu thế kỷ 15, sau khoảng hai thế kỷ phát triển từng mảnh. Trước đó, các tấm che khớp và áo tấm được gắn dần lên giáp lưới từ thế kỷ 13–14. Thời kỳ đỉnh cao của nghề làm giáp là thế kỷ 15 và đầu thế kỷ 16.
Giáp tấm hiệp sĩ gồm những bộ phận nào?
Một bộ hoàn chỉnh gồm mũ trụ, tấm che cổ, tấm vai, ống tay trên và dưới, tấm khuỷu, găng sắt, tấm ngực và lưng, váy lá và vạt đùi, ống đùi, tấm gối, ống chân và giày sắt. Khe hở ở nách, háng được che bằng lưới hoặc tấm nhỏ. Tổng cộng có thể tới vài chục mảnh lớn nhỏ.
Mặc giáp tấm có cử động được không?
Được. Thợ giáp chia những chỗ cần gập thành nhiều lá chồng mép, dùng đinh trượt trong khe dài và dây da bên trong để các tấm trượt lên nhau. Giáp làm theo số đo người mặc cho phép cúi, vặn người, giơ tay và chạy.
Giáp kiểu Ý và kiểu Đức khác nhau thế nào?
Giáp kiểu Ý thế kỷ 15, nổi tiếng từ Milan, có dáng tròn đầy, bề mặt trơn. Giáp kiểu Đức cùng thời, hay được gọi là "Gothic", có dáng thon nhọn với nhiều đường gân và mép uốn sóng. Cả hai đều là đỉnh cao kỹ thuật của thời đó.
Vì sao giáp tấm không còn được dùng?
Súng cầm tay phổ biến khiến giáp phải dày và nặng hơn mới có tác dụng, trong khi quân đội ngày càng đông nên trang bị cả bộ giáp cho mọi người quá tốn kém. Giáp rút dần về tấm ngực và mũ. Bộ giáp kín người còn tồn tại một thời gian trong lễ nghi và đấu thương.
