Số tối (shade) trên kính lọc hàn cho biết kính chặn ánh sáng nhìn thấy mạnh tới đâu: số càng lớn kính càng tối. Kiểu hàn càng sáng và dòng hàn càng cao thì cần số càng lớn; hàn hơi, cắt hơi thường dùng số thấp, hàn hồ quang điện dùng số cao hơn nhiều. Không có một số "dùng cho mọi việc": chọn theo bảng của chuẩn hoặc nhà sản xuất, và nguyên tắc chung là bắt đầu từ số tối hơn, giảm dần tới mức vừa nhìn rõ vùng hàn mà không thấp hơn mức tối thiểu.
Ánh sáng hàn gây hại mắt thế nào
Hồ quang hàn và ngọn lửa hàn phát ra ba loại tia cùng lúc:
- Tia cực tím (UV): không thấy, không đau ngay, nhưng làm bỏng bề mặt giác mạc. Vài giờ sau mới thấy mắt cộm như có cát, chảy nước mắt, sợ ánh sáng. Thợ gọi là "đau mắt hàn", "mắt bị cháy".
- Ánh sáng nhìn thấy cực mạnh: chói, làm loá, nhìn lâu có thể tổn thương võng mạc.
- Tia hồng ngoại (IR): nhiệt, tiếp xúc lâu ngày có liên quan tới bệnh đục thuỷ tinh thể ở người làm nghề nhiệt.
Kính lọc hàn đạt chuẩn chặn gần như toàn bộ UV và IR ở mọi số tối. Số tối chủ yếu điều chỉnh lượng ánh sáng nhìn thấy lọt qua, tức là để mắt nhìn được vũng hàn mà không bị loá.
Các chuẩn liên quan
| Chuẩn | Nói về |
|---|---|
| EN 166 | Yêu cầu chung cho bảo vệ mắt: va đập, quang học, khung |
| EN 169 | Kính lọc hàn cố định (một số tối không đổi) |
| EN 379 | Kính lọc hàn tự động tối màu |
| EN 175 | Mặt nạ, tấm che mặt dùng cho hàn và các việc tương tự |
| ANSI/ISEA Z87.1 (Mỹ) | Bảo vệ mắt; tròng lọc hàn ghi chữ W kèm số tối |
Ở Mỹ, chuẩn an toàn trong hàn và cắt (ANSI Z49.1) và các bảng của Hiệp hội Hàn Mỹ (AWS) hay được dùng để tra số tối theo kiểu hàn và dòng điện. Các nhà sản xuất mặt nạ cũng in bảng tra trong hướng dẫn.
Dải số tối thường gặp theo nhóm việc
Bảng dưới chỉ để hình dung thứ tự lớn nhỏ. Số cụ thể phải tra bảng của chuẩn hoặc nhà sản xuất theo đúng kiểu hàn, dòng điện, độ dày vật liệu.
| Nhóm việc | Mức sáng | Dải số tối thường gặp |
|---|---|---|
| Hàn vảy, hàn thiếc bằng mỏ nhiệt nhỏ | Thấp | Số thấp, một chữ số nhỏ |
| Hàn hơi, cắt bằng khí | Trung bình | Khoảng từ 3 tới 8 tuỳ độ dày |
| Cắt plasma | Cao, tăng theo dòng | Thường ở dải giữa, tăng theo dòng cắt |
| Hàn hồ quang que, hàn MIG/MAG, hàn TIG | Rất cao, tăng theo dòng | Thường từ khoảng 9 trở lên, tới 13–14 với dòng lớn |
| Hàn hồ quang dòng rất lớn, cắt hồ quang than | Cực cao | Số tối cao nhất trong bảng |
Vì sao hàn hơi có kính riêng
Ngọn lửa hàn hơi trên thép, nhất là khi dùng thuốc hàn, phát ra ánh sáng vàng cam rất chói từ natri trong thuốc. Một số kính lọc cho hàn hơi được làm để cắt bớt dải sáng này, giúp nhìn rõ vũng hàn hơn. Ngược lại, kính hàn hơi số thấp tuyệt đối không dùng cho hàn hồ quang điện.
Chọn số tối: nguyên tắc từ tối sang sáng
- Tra bảng theo kiểu hàn và dòng điện để biết số tối tối thiểu và số khuyến nghị.
- Bắt đầu với số tối hơn số khuyến nghị.
- Giảm dần cho tới khi nhìn rõ vùng hàn và mép vũng hàn.
- Không đi thấp hơn số tối thiểu của bảng, kể cả khi thấy "nhìn rõ hơn".
Nhiều yếu tố làm người ta cần tối hơn hoặc sáng hơn: hàn trong nhà hay ngoài trời, tường xung quanh sáng hay tối, tuổi tác và thị lực người hàn. Người lớn tuổi thường thấy cần sáng hơn để nhìn rõ, nhưng vẫn không được dưới mức tối thiểu.
Đừng quên người đứng cạnh
Ánh sáng hồ quang không chỉ hại người cầm que hàn. Thợ phụ giữ phôi, người đi ngang, người làm việc ở trạm bên cạnh đều có thể bị "đau mắt hàn" do nhìn thoáng qua hồ quang nhiều lần.
- Người phụ hàn đứng gần cần kính lọc phù hợp, thường số thấp hơn người hàn nhưng vẫn là kính lọc hàn, không phải kính râm.
- Rèm, tấm chắn hàn quanh khu hàn để chặn tia ra lối đi. Rèm hàn trong suốt có màu chỉ giảm bớt, không thay kính cho người nhìn thẳng vào hồ quang.
- Tường, trần sơn màu tối, mờ giảm phản xạ tia UV khắp xưởng.
- Khi hồ quang đang cháy, không nhìn thẳng nếu không có kính lọc, kể cả "nhìn một tí".
Mặt nạ cầm tay, mặt nạ đội đầu và kính hàn
| Loại | Ưu | Nhược |
|---|---|---|
| Mặt nạ cầm tay | Đơn giản, rẻ, dùng chung cho người phụ | Chỉ còn một tay; dễ hở khi mỏi tay |
| Mặt nạ đội đầu, kính cố định | Hai tay rảnh, che cả mặt và cổ | Phải lật lên lật xuống, dễ hồ quang mồi khi chưa kịp lật |
| Mặt nạ đội đầu, kính tự động tối | Nhìn được khi chuẩn bị, tự tối khi có hồ quang | Cần pin, cảm biến; phải chọn đúng loại (có bài riêng) |
| Kính hàn đeo mắt | Nhẹ, hợp hàn hơi, cắt hơi | Không che mặt và cổ khỏi UV và tia lửa; không dùng cho hàn hồ quang |
Hàn hồ quang điện cần che cả mặt và cổ, vì UV làm bỏng da như cháy nắng. Mặt nạ còn chặn tia lửa và xỉ bắn.
Kính lọc cố định thường là một tấm kính màu xanh lục đậm hoặc tối, đặt giữa hai tấm bảo vệ trong suốt. Tấm bảo vệ phía ngoài hứng xỉ và tia lửa nên rỗ rất nhanh; nó rẻ, nên thay sớm thay vì cố nhìn qua lớp rỗ rồi cúi sát vào mối hàn. Khi thay kính lọc, dùng đúng cỡ khung của mặt nạ để không còn khe sáng quanh mép. Kính lọc mua lẻ cũng phải có số tối và ký hiệu chuẩn in trên kính; tấm kính màu không ghi gì thì không biết nó chặn được bao nhiêu tia cực tím.
Mang về dùng ngay: kiểm tra trước khi hàn
- Kính lọc đúng số theo bảng cho việc sắp làm; có ký hiệu chuẩn.
- Kính bảo vệ ngoài (tấm trong trước kính lọc) còn trong; tấm đã rỗ, bám xỉ thì thay.
- Không có khe hở quanh kính lọc: ánh sáng lọt qua khe là UV lọt vào mắt.
- Kính lọc không nứt, không trầy sâu.
- Thân mặt nạ không thủng, không nứt.
- Rèm chắn đã kéo, người xung quanh đã được báo.
Nếu sau buổi hàn mắt bị cộm, rát, chảy nước, sợ ánh sáng, đặc biệt nặng hơn vào ban đêm, thì đi khám mắt. Không tự nhỏ thuốc không rõ loại, không dụi mắt.
Câu hỏi thường gặp
Kính hàn số mấy là phù hợp?
Tuỳ kiểu hàn và dòng điện. Hàn hơi, cắt hơi thường dùng số thấp, khoảng 3 tới 8; hàn hồ quang điện thường từ khoảng 9 trở lên và tăng theo dòng hàn. Số cụ thể phải tra bảng của chuẩn hoặc nhà sản xuất, rồi chọn theo nguyên tắc bắt đầu tối, giảm dần tới mức vừa nhìn rõ nhưng không dưới mức tối thiểu.
Đau mắt hàn là gì?
Đó là tổn thương bề mặt giác mạc do tia cực tím từ hồ quang hàn, giống cháy nắng ở mắt. Triệu chứng thường xuất hiện vài giờ sau: cộm như có cát, chảy nước mắt, đỏ, sợ ánh sáng. Nên đi khám mắt, không tự nhỏ thuốc không rõ loại.
Kính hàn hơi dùng hàn điện được không?
Không. Kính hàn hơi có số tối thấp, không đủ để chặn ánh sáng hồ quang điện và kính đeo mắt không che được mặt, cổ khỏi tia cực tím. Hàn hồ quang cần mặt nạ có kính lọc đúng số.
Số shade càng cao càng tốt phải không?
Không hẳn. Kính quá tối làm người hàn không nhìn rõ vũng hàn, phải cúi sát hơn và dễ hít khói hàn nhiều hơn. Chọn số vừa đủ nhìn rõ nhưng không dưới mức tối thiểu của bảng.
Người phụ hàn có cần đeo kính không?
Cần. Người đứng gần hồ quang vẫn có thể bị đau mắt hàn do nhìn thoáng qua nhiều lần. Người phụ cần kính lọc hàn phù hợp, và khu hàn nên có rèm chắn để bảo vệ người đi ngang.
