Giáp trụ Việt xưa là một chủ đề mà hiện vật còn lại rất ít. Những gì có thể nói chắc chủ yếu đến từ tượng đá võ quan đứng chầu ở một số lăng mộ thời Lê và các lăng vua Nguyễn ở Huế, từ đồ triều Nguyễn lưu giữ ở Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế, và từ văn bản, ảnh chụp thế kỷ 19. Với các triều Lý, Trần, hiện chưa có bộ giáp nào được công bố đủ để mô tả chất liệu, kiểu dáng hay số lượng; những hình ảnh "giáp Lý – Trần" phổ biến trên mạng, phim, lễ hội là sáng tạo phục dựng, không phải hiện vật.
Vì sao giáp Việt xưa còn lại quá ít
Đây là câu hỏi nên trả lời trước, vì nó giải thích vì sao bài viết này dè dặt:
- Khí hậu nóng ẩm. Sắt gỉ nát, da và vải mục rất nhanh trong đất ẩm và không khí nhiều hơi nước. Ngay cả ở châu Âu khô hơn, giáp vải cũng gần như không còn.
- Kim loại được tái sử dụng. Ở mọi nền văn hoá, đồ sắt hỏng thường được rèn lại thành đồ khác thay vì cất giữ.
- Chiến tranh, hoả hoạn, thay đổi triều đại. Kho tàng, cung điện bị phá huỷ nhiều lần qua các thế kỷ.
- Tập quán tuỳ táng. Không phải nơi nào cũng chôn giáp theo người chết; khi không chôn, hiện vật không có cơ hội nằm yên trong đất để tới tay nhà khảo cổ.
Hệ quả là khi nói về giáp Việt xưa, người viết có trách nhiệm phân biệt rõ: cái gì nhìn thấy trên hiện vật, cái gì là suy luận, cái gì là tưởng tượng.
Nguồn 1: tượng đá võ quan ở lăng mộ
Ở các lăng vua Nguyễn tại Huế, như lăng Minh Mạng, lăng Tự Đức, lăng Khải Định, có sân chầu (bái đình) với hai hàng tượng đá gồm quan văn, quan võ, voi, ngựa đứng hầu. Một số lăng mộ thời Lê cũng có tượng đá người đứng chầu. Tượng quan võ là nguồn hình ảnh trực quan quan trọng nhất về trang phục võ quan còn lại tới nay.
Tượng đá cho biết gì và không cho biết gì
| Tượng đá cho biết | Tượng đá không cho biết |
|---|---|
| Dáng tổng thể của trang phục võ quan: mũ, áo, đai, tư thế đứng | Chất liệu thật: sắt, da, vải hay giấy bồi |
| Một số chi tiết trang trí được người tạc chọn thể hiện | Cấu tạo bên trong: có lớp lót không, các phần nối với nhau thế nào |
| Quan niệm về hình ảnh võ quan trong nghi lễ lăng tẩm | Trang phục khi thực sự ra trận, vốn có thể khác đồ lễ |
| Sự khác biệt giữa quan văn và quan võ đứng cạnh nhau | Trọng lượng, kích thước thật |
Tượng đá lăng tẩm là đồ nghi lễ, được tạc theo quy ước nghệ thuật, nhiều chi tiết được giản lược hoặc cách điệu. Chúng là bằng chứng tốt cho hình ảnh võ quan trong nghi lễ, không phải bản vẽ kỹ thuật của một bộ giáp.
Nguồn 2: đồ triều Nguyễn trong bảo tàng
Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế lưu giữ nhiều hiện vật của triều Nguyễn: y phục cung đình, đồ dùng, đồ nghi lễ. Triều Nguyễn là triều đại gần nhất, nhiều hiện vật hơn hẳn các thời trước, nên đây là nơi có khả năng cao nhất để người đọc tận mắt thấy trang phục liên quan đến võ quan. Danh mục trưng bày thay đổi theo từng thời kỳ, nên trước khi đi nên hỏi bảo tàng hiện vật nào đang được trưng.
Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ở Hà Nội cũng là nơi nên đến để xem hiện vật các thời kỳ, đọc chú thích về những gì đã được khai quật và công bố.
Nguồn 3: văn bản và ảnh chụp thế kỷ 19
Triều Nguyễn để lại nhiều bộ sách chép quy chế, trong đó các bộ hội điển có phần quy định về y phục, phẩm phục theo cấp bậc. Đây là loại nguồn quý vì cho biết quy định chính thức, nhưng cũng cần đọc cẩn thận: quy định là cái phải có, không phải lúc nào cũng là cái thực tế có.
Từ nửa sau thế kỷ 19, nhiếp ảnh dần có mặt ở Việt Nam. Ảnh chụp người lính, quan võ triều Nguyễn thời kỳ này là những hình ảnh tả thực sớm nhất. Khi xem những ảnh này, nên để ý bối cảnh: ảnh chụp trong dịp lễ, ảnh dàn dựng cho khách nước ngoài, hay ảnh đời thường.
Những gì KHÔNG nên khẳng định
Do thiếu hiện vật, có một số điều thường được nói chắc nhưng thật ra chưa có bằng chứng đã công bố:
- Chất liệu, kiểu dáng giáp thời Lý, Trần: chưa có bộ giáp nào được công bố để mô tả.
- Tên gọi cụ thể của từng loại giáp ở các triều trước Nguyễn khi không có văn bản đáng tin dẫn ra.
- Số lượng giáp được trang bị trong quân đội các triều đại cổ.
- Việc "giống hệt" giáp nước láng giềng: ảnh hưởng qua lại là điều dễ hiểu, nhưng giống tới đâu thì cần hiện vật mới nói được.
Những bộ giáp trong phim lịch sử, tranh minh hoạ, lễ hội phục dựng là kết quả sáng tạo của nhà thiết kế, thường tham khảo giáp các nước láng giềng và tượng đá. Chúng có giá trị nghệ thuật, nhưng không nên trích dẫn như sử liệu.
Cách tự tìm hiểu đúng hướng
- Đi xem tận nơi: sân chầu các lăng vua Nguyễn ở Huế, nhìn kỹ tượng quan võ, so với tượng quan văn bên cạnh.
- Hỏi bảo tàng: Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia; đọc chú thích hiện vật, ghi lại niên đại và nguồn gốc.
- Đọc báo cáo khảo cổ khi có phát hiện mới: chỉ tin mô tả từ cơ quan khảo cổ, bảo tàng, không tin bài lan truyền không nguồn.
- Đặt câu hỏi với mọi hình ảnh: hiện vật, tượng, tranh cổ, hay sáng tác hiện đại?
Góc nhìn hôm nay
Thiếu hiện vật không làm chủ đề này kém thú vị; nó chỉ đòi hỏi người đọc trung thực với những gì đã biết. Mỗi phát hiện khảo cổ mới, mỗi hiện vật được công bố đều có thể bổ sung bức tranh. Người mê lịch sử có thể góp phần bằng cách chụp ảnh tượng đá, ghi lại chi tiết, chia sẻ kèm nguồn rõ ràng, thay vì lan truyền những bức ảnh "giáp cổ" không rõ xuất xứ.
Câu hỏi thường gặp
Giáp trụ thời Lý, Trần trông như thế nào?
Hiện chưa có bộ giáp thời Lý, Trần nào được công bố đủ để mô tả chất liệu hay kiểu dáng. Những hình ảnh giáp Lý – Trần trên phim, tranh và lễ hội là sáng tạo phục dựng, không phải hiện vật. Người viết nghiêm túc nên nói rõ điều này thay vì đoán.
Xem tượng võ quan đá ở đâu?
Sân chầu ở các lăng vua Nguyễn tại Huế như lăng Minh Mạng, Tự Đức, Khải Định có hai hàng tượng đá quan văn, quan võ, voi, ngựa. Một số lăng mộ thời Lê cũng có tượng đá người đứng chầu. Tượng là đồ nghi lễ nên mang tính cách điệu.
Vì sao giáp Việt cổ còn lại rất ít?
Khí hậu nóng ẩm làm sắt gỉ nát, da và vải mục nhanh. Kim loại hỏng thường được rèn lại thành đồ khác, và kho tàng bị phá huỷ nhiều lần qua chiến tranh, hoả hoạn. Không có tập quán chôn giáp theo người chết thì hiện vật cũng không được đất giữ lại.
Bảo tàng nào có hiện vật triều Nguyễn liên quan tới võ quan?
Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế lưu giữ nhiều y phục và đồ nghi lễ triều Nguyễn. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ở Hà Nội có hiện vật nhiều thời kỳ. Hiện vật trưng bày thay đổi theo thời gian, nên hỏi bảo tàng trước khi đến.
Giáp trong phim lịch sử Việt Nam có đúng không?
Phần lớn là thiết kế sáng tạo, tham khảo tượng đá, tranh và giáp của các nước láng giềng vì thiếu hiện vật gốc. Chúng có giá trị nghệ thuật nhưng không nên được trích dẫn như sử liệu. Khi gặp hình ảnh "giáp cổ", nên hỏi nó dựa trên hiện vật nào.
