Giáp Dendra là bộ giáp bằng đồng hoàn chỉnh cổ nhất được biết ở châu Âu, có niên đại khoảng thế kỷ 15 trước Công nguyên, thời văn minh Mycenae. Nó được tìm thấy năm 1960 trong một ngôi mộ ở làng Dendra, gần Mycenae (Hy Lạp), gồm nhiều tấm đồng lớn ghép thành vòng cổ, thân, vai và vạt dưới che hông đùi, đi cùng một chiếc mũ làm từ nanh lợn rừng. Sau Dendra, người Hy Lạp còn phát triển nhiều kiểu giáp đồng khác như giáp chuông, giáp cơ bắp, cùng ống chân đồng và mũ đồng gò liền khối.
Phát hiện ở Dendra
Dendra là một khu nghĩa địa thời Mycenae ở vùng Argolis, phía đông bắc bán đảo Peloponnese. Khu này được các nhà khảo cổ Thuỵ Điển khai quật từ thập niên 1920 và tìm thấy nhiều mộ giàu đồ tuỳ táng. Năm 1960, một cuộc khai quật chung giữa các nhà khảo cổ Thuỵ Điển và Hy Lạp phát hiện trong một ngôi mộ buồng bộ giáp đồng gần như đầy đủ. Hiện vật ngày nay được trưng bày tại Bảo tàng Khảo cổ Nafplio.
Bộ giáp gồm những gì
| Bộ phận | Mô tả |
|---|---|
| Vòng cổ cao | Tấm đồng uốn tròn che cổ, cao tới cằm |
| Thân giáp | Hai tấm lớn trước và sau ôm thân, nối với nhau ở hai bên |
| Tấm vai | Tấm đồng cong lớn che vai và cánh tay trên |
| Vạt dưới | Nhiều dải đồng hình vòng cung chồng lên nhau, che bụng dưới, hông và đùi trên |
| Ống chân, che cẳng tay | Các mảnh đồng che ống chân và cẳng tay đi kèm |
| Mũ | Mũ làm từ nhiều mảnh nanh lợn rừng khâu lên nền, có tấm che má |
Điều làm giới nghiên cứu chú ý là bộ giáp này xuất hiện rất sớm: hơn hai nghìn năm trước khi châu Âu có bộ giáp tấm kín người bằng thép, đã có một bộ giáp tấm kim loại bao gần trọn nửa trên cơ thể. Hai thứ không có quan hệ kế thừa trực tiếp, nhưng cho thấy ý tưởng "bọc người trong những tấm cứng nối khớp" đã được nghĩ ra nhiều lần, ở nhiều thời đại.
Các tấm đồng được nối với nhau bằng dây da xuyên qua lỗ ở mép, cho phép các dải ở vạt dưới trượt lên nhau khi người mặc cử động. Mép tấm có dấu vết cho thấy có lớp lót bằng vật liệu hữu cơ đã mục. Nhìn tổng thể, bộ giáp giống một "vỏ ống" bằng đồng bao quanh nửa trên cơ thể.
Mũ nanh lợn rừng: khớp với Iliad
Chiếc mũ đi kèm bộ giáp Dendra được làm từ những mảnh nanh lợn rừng xẻ dọc, mài phẳng, xếp thành nhiều hàng và khâu lên một nền mũ bằng vật liệu hữu cơ. Kiểu mũ này đã được biết qua nhiều mộ Mycenae khác và qua các bức hoạ, tượng ngà cùng thời.
Điều thú vị là trong sử thi Iliad của Homer (Khúc 10), có đoạn mô tả một chiếc mũ phủ nanh lợn trắng xếp thành hàng, được trao cho Odysseus. Sử thi được kết tập nhiều thế kỷ sau thời Mycenae, nên đây thường được xem là một "ký ức" về đồ vật của thời đại trước, được truyền khẩu và lưu lại trong thơ. Mỗi chiếc mũ cần nanh của nhiều con lợn rừng, nên giới nghiên cứu cho rằng nó là đồ quý.
Giáp Dendra có dùng để chiến đấu không
Trong nhiều thập kỷ, nhiều nhà nghiên cứu nghi ngờ bộ giáp này quá cứng và nặng để dùng thật, có thể chỉ là đồ lễ nghi hoặc dành cho người đứng trên xe chiến. Năm 2023, một nhóm nghiên cứu do Andreas Flouris dẫn đầu công bố trên tạp chí PLOS ONE kết quả thí nghiệm: những người lính thuỷ quân lục chiến Hy Lạp được huấn luyện tốt mặc bản sao giáp Dendra thực hiện một chuỗi hoạt động mô phỏng chiến đấu trong khoảng 11 giờ, với khẩu phần và điều kiện nhiệt độ được thiết kế giống môi trường Hy Lạp thời đó. Nhóm nghiên cứu kết luận bộ giáp không cản trở người mặc tới mức không dùng được, và có thể đã được dùng trong chiến đấu.
Đây là một kết luận thí nghiệm hiện đại, có giá trị gợi ý chứ không phải chứng cứ trực tiếp về cách người Mycenae đã dùng giáp. Cuộc tranh luận vẫn mở, nhưng giả thuyết "chỉ để lễ nghi" đã yếu đi.
Sau Dendra: giáp đồng thời Hy Lạp cổ điển
Sau khi văn minh Mycenae suy tàn, phải vài thế kỷ sau giáp đồng mới xuất hiện lại phổ biến trong hiện vật Hy Lạp. Thời cổ xưa và cổ điển có những kiểu chính:
| Kiểu giáp | Thời kỳ đại khái | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Giáp chuông (bell cuirass) | Khoảng thế kỷ 8–6 TCN | Hai tấm đồng trước sau, mép dưới loe ra như miệng chuông |
| Giáp cơ bắp (muscle cuirass) | Từ khoảng thế kỷ 5 TCN | Tấm đồng gò theo hình cơ ngực, cơ bụng lý tưởng hoá |
| Giáp vải nhiều lớp (linothorax) | Thế kỷ 6–4 TCN | Thấy nhiều trên tranh gốm; cấu tạo thật (vải dán keo hay khâu) vẫn còn tranh luận |
| Ống chân đồng (greaves) | Nhiều thế kỷ | Tấm đồng mỏng gò ôm bắp chân, giữ bằng độ đàn hồi của chính tấm |
Linothorax là ví dụ điển hình của chỗ phải phân biệt hiện vật với hình vẽ: không còn chiếc nào nguyên vẹn, mọi hiểu biết đến từ tranh gốm, tượng và văn bản. Một số nhà nghiên cứu đã làm bản sao bằng vải lanh dán keo hoặc khâu nhiều lớp và thử nghiệm, kết quả đáng chú ý nhưng vẫn là phục dựng.
Nghề làm đồ đồng và giáp
Giáp đồng thời cổ được làm bằng cách gò: đồng thau (hợp kim đồng và thiếc) được đúc thành phôi, cán và đập mỏng, rồi gò trên đe và khuôn để tạo hình. Đồng thau dễ gò hơn sắt ở nhiệt độ thường, nhưng phải ủ (nung rồi để nguội) xen kẽ để kim loại không giòn nứt khi gò nhiều. Ống chân đồng mỏng tới mức có thể bẻ nhẹ ra để đeo vào, rồi tự ôm lại bắp chân.
Bề mặt giáp có thể được đánh bóng, khắc hoặc gò nổi hoa văn. Một bộ giáp đồng là tài sản lớn; trong nhiều thành bang, người lính tự sắm trang bị của mình, nên giáp đồng gắn với tầng lớp có của.
Góc nhìn hôm nay: xem ở đâu, đọc gì
- Bảo tàng Khảo cổ Nafplio (Hy Lạp): trưng bày bộ giáp Dendra.
- Bảo tàng Khảo cổ Quốc gia Athens: nhiều đồ Mycenae, trong đó có mũ nanh lợn và hiện vật từ các mộ hoàng gia Mycenae.
- Bảo tàng Olympia: có rất nhiều mũ, ống chân, giáp đồng được dâng cúng tại khu thánh địa.
- Đọc thêm: bài nghiên cứu năm 2023 trên PLOS ONE về thí nghiệm giáp Dendra; Khúc 10 của Iliad để đọc đoạn tả mũ nanh lợn.
Câu hỏi thường gặp
Giáp Dendra là gì?
Giáp Dendra là bộ giáp đồng hoàn chỉnh cổ nhất được biết ở châu Âu, có niên đại khoảng thế kỷ 15 trước Công nguyên, thời Mycenae. Nó được tìm thấy năm 1960 trong một ngôi mộ ở Dendra gần Mycenae, Hy Lạp. Hiện vật được trưng bày ở Bảo tàng Khảo cổ Nafplio.
Giáp Dendra có dùng để chiến đấu được không?
Một thí nghiệm công bố năm 2023 trên PLOS ONE cho lính thuỷ quân lục chiến Hy Lạp mặc bản sao giáp Dendra mô phỏng chiến đấu khoảng 11 giờ, và kết luận giáp có thể dùng trong chiến đấu. Đây là bằng chứng thí nghiệm, không phải chứng cứ trực tiếp. Giả thuyết giáp chỉ dùng cho lễ nghi vì thế đã yếu đi.
Mũ nanh lợn rừng là gì?
Mũ nanh lợn rừng là kiểu mũ thời Mycenae làm từ nhiều mảnh nanh lợn rừng xẻ mỏng, xếp hàng và khâu lên nền mũ. Kiểu mũ này được mô tả trong Khúc 10 của sử thi Iliad. Mỗi chiếc cần nanh của nhiều con lợn nên được xem là đồ quý.
Giáp cơ bắp Hy Lạp là gì?
Giáp cơ bắp là tấm giáp đồng gò theo hình cơ ngực và cơ bụng lý tưởng hoá, phổ biến từ khoảng thế kỷ 5 trước Công nguyên. Nó gồm hai tấm trước sau nối với nhau ở vai và hai bên. Kiểu giáp này về sau còn được dùng nhiều trong nghệ thuật La Mã.
Linothorax là gì?
Linothorax là giáp thân bằng vải nhiều lớp mà người Hy Lạp cổ dùng, thấy nhiều trên tranh gốm thế kỷ 6–4 trước Công nguyên. Không còn chiếc nào nguyên vẹn nên cấu tạo thật vẫn còn tranh luận. Một số nhà nghiên cứu đã làm bản sao bằng vải lanh để thử nghiệm.
