Giáp đá lăng Tần là hàng trăm bộ giáp và mũ trụ làm bằng những lá đá vôi mài mỏng, nối với nhau bằng dây đồng dẹt, tìm thấy trong hố K9801 cạnh lăng Tần Thuỷ Hoàng (Thiểm Tây, Trung Quốc) năm 1998. Chúng quá nặng và giòn để mặc thật, nên được xem là đồ tuỳ táng mô phỏng giáp sắt hoặc giáp da của thời đó. Giá trị lớn nhất của chúng là cho thấy rất rõ cách người phương Đông làm giáp phiến: lá nhỏ đục lỗ, xếp chồng mép, buộc thành tấm áo.
Phát hiện ở hố K9801
Khu lăng Tần Thuỷ Hoàng gồm nhiều hố tuỳ táng xung quanh gò mộ chính. Hố K9801 nằm trong khu tường bao của lăng, được phát hiện năm 1998 và khai quật thử từ năm 1999. Ở phần đã đào, các nhà khảo cổ tìm thấy một lượng rất lớn lá đá vôi, phần lớn bị đổ vỡ, xô lệch do lửa cháy và sập mái hố trong quá khứ. Sau quá trình phân loại, ghép nối kéo dài, họ phục dựng được nhiều bộ áo giáp và mũ trụ đá.
Báo cáo khảo cổ cho rằng số giáp và mũ trong toàn hố có thể lên tới hàng trăm bộ, phần lớn còn chưa đào hết. Đây là lần đầu tiên người ta thấy giáp đá ở quy mô như vậy.
Một bộ giáp đá được làm thế nào
- Lá giáp: đá vôi được xẻ, mài thành lá mỏng, nhỏ, có hình chữ nhật, hình thang hoặc cong theo vị trí trên áo. Mỗi lá được khoan nhiều lỗ nhỏ ở mép.
- Dây nối: dây đồng dẹt xuyên qua lỗ, nối các lá thành hàng, rồi nối các hàng với nhau.
- Số lá: một bộ áo cần hàng trăm lá; mũ trụ cũng được ghép từ nhiều chục lá nhỏ, che cả đầu, gáy và hai bên má.
- Cách xếp: các hàng chồng mép theo hướng nhất định, phần ở thân cố định hơn, phần ở vai và vạt dưới xếp sao cho có thể "gập" được nếu là giáp thật.
Khoan hàng nghìn lỗ nhỏ trên đá mà không làm vỡ lá là một công việc đòi hỏi rất nhiều thời gian và tay nghề. Chỉ riêng điều đó đã cho thấy hố tuỳ táng này được đầu tư công sức lớn tới mức nào.
Vì sao lại làm giáp bằng đá
Đá vôi không phải vật liệu làm giáp: nặng, giòn, vỡ khi bị va mạnh. Các nhà nghiên cứu thống nhất rằng giáp đá ở K9801 không để mặc mà là đồ tuỳ táng. Ý nghĩa cụ thể của hố (kho giáp tượng trưng cho đời sau, hay một phần trong hệ thống mô phỏng triều đình) vẫn còn được bàn luận. Đá có thể được chọn vì bền với thời gian dưới đất hơn sắt và da, đúng với quan niệm đồ tuỳ táng phải tồn tại lâu.
Ghi chú về ranh giới: đội quân đất nung ở các hố lân cận và bản thân lăng Tần Thuỷ Hoàng là những chủ đề lớn riêng. Bài này chỉ nói về giáp như một đồ vật và kỹ thuật làm giáp.
Giáp phiến và giáp vảy: hai cách xếp lá
Tiếng Việt hay gọi chung "giáp vảy" cho mọi loại giáp làm từ lá nhỏ, nhưng giới nghiên cứu phân biệt hai kỹ thuật khác nhau:
| Giáp phiến (lamellar) | Giáp vảy (scale) | |
|---|---|---|
| Cách nối | Các lá buộc trực tiếp vào nhau bằng dây, không cần lớp nền | Các lá khâu hoặc tán lên một lớp nền vải hoặc da |
| Hướng chồng lá | Thường chồng mép lên nhau theo hàng ngang, các hàng nối dọc | Lá xếp như vảy cá, hàng trên phủ xuống hàng dưới |
| Độ cứng | Cứng theo hàng, gập được giữa các hàng | Mềm hơn, theo lớp nền |
| Gặp ở đâu | Rất phổ biến ở Đông Á, Trung Á, cũng có ở Byzantine | Có từ thời cổ ở Cận Đông, La Mã, thảo nguyên |
Giáp đá lăng Tần, giáp mặc trên các tượng chiến binh đất nung, và giáp kozane của Nhật Bản đều thuộc nhóm giáp phiến.
Giáp phương Đông qua các thời: một vài kiểu tiêu biểu
Giáp phiến ở Trung Quốc có lịch sử dài, với vật liệu chuyển dần từ da thuộc sang sắt. Một vài kiểu hay được nhắc trong sách nghiên cứu và hiện vật:
- Giáp da sơn mài: lá da thuộc nhiều lớp, sơn mài để cứng và chống ẩm. Các mộ thời Chiến Quốc ở miền nam Trung Quốc đã tìm thấy giáp da sơn mài.
- Giáp sắt lá nhỏ: từ thời Hán, giáp sắt lá nhỏ phổ biến hơn. Một số mộ thời Hán có giáp sắt hàng nghìn lá được phục dựng.
- Giáp minh quang: kiểu giáp thường gắn với các thời Nam Bắc triều tới Đường, đặc trưng là hai tấm tròn lớn trước ngực. Hình ảnh chủ yếu đến từ tượng đất nung và tượng hộ pháp; hiện vật giáp thật còn rất ít.
- Giáp "sơn văn" (văn núi): xuất hiện nhiều trong tranh và tượng thời Tống về sau, các lá có hình chữ "sơn" lồng vào nhau. Cách cấu tạo thật của nó vẫn còn tranh luận, vì hầu như không có hiện vật giáp thật để đối chiếu; một số người phục dựng đã thử làm và cho rằng kiểu lồng lá này khả thi.
Điều nên nhớ khi đọc về giáp Trung Quốc: rất nhiều hình ảnh phổ biến đến từ tượng chùa, tranh vẽ, tiểu thuyết minh hoạ đời sau, vốn mang tính nghệ thuật. Hiện vật giáp thật khai quật được ít hơn nhiều và thường đã bị gỉ, vỡ.
Cách nhìn một bộ giáp phiến trong bảo tàng
- Nhìn hướng chồng lá: hàng trên chồng lên hàng dưới hay ngược lại? Điều đó cho biết giáp được thiết kế để chặn tác động từ hướng nào.
- Tìm lỗ và dây: dây còn hay mất, bằng da, lụa hay kim loại.
- So kích thước lá: lá ở thân thường lớn và đều, lá ở vai, vạt dưới thường nhỏ hơn để dễ cử động.
- Đọc chú thích: hiện vật gốc hay phục dựng, phục dựng dựa trên những mảnh nào.
Góc nhìn hôm nay: xem ở đâu, đọc gì
- Bảo tàng lăng Tần Thuỷ Hoàng (Tây An, Thiểm Tây) trưng bày giáp và mũ đá phục dựng từ hố K9801, cùng khu đội quân đất nung.
- Bảo tàng Lịch sử Thiểm Tây và các bảo tàng tỉnh lớn của Trung Quốc có giáp phiến và tượng mặc giáp qua nhiều triều đại.
- Triển lãm lưu động: giáp đá lăng Tần từng được đưa ra triển lãm ở nhiều nước; danh mục triển lãm thường có ảnh chụp chi tiết lá và dây nối.
Câu hỏi thường gặp
Giáp đá lăng Tần Thuỷ Hoàng là gì?
Đó là các bộ áo giáp và mũ trụ làm từ lá đá vôi mài mỏng, nối bằng dây đồng dẹt, tìm thấy trong hố K9801 cạnh lăng Tần Thuỷ Hoàng năm 1998. Chúng quá nặng và giòn để mặc thật, nên được xem là đồ tuỳ táng mô phỏng giáp thật. Hố có thể chứa hàng trăm bộ.
Giáp đá có mặc được không?
Về lý thuyết có thể khoác lên người, nhưng giáp đá rất nặng và dễ vỡ khi bị va mạnh, nên không có giá trị bảo vệ thực tế. Các nhà nghiên cứu xem chúng là đồ tuỳ táng. Giá trị của chúng là cho thấy kỹ thuật làm giáp phiến thời Tần.
Giáp phiến và giáp vảy khác nhau thế nào?
Giáp phiến gồm các lá buộc trực tiếp vào nhau bằng dây, không cần lớp nền. Giáp vảy gồm các lá khâu hoặc tán lên một lớp nền vải hoặc da, xếp như vảy cá. Giáp phiến rất phổ biến ở Đông Á, trong đó có giáp đá lăng Tần và giáp Nhật.
Giáp minh quang là gì?
Giáp minh quang là kiểu giáp Trung Quốc thường gắn với các thời Nam Bắc triều tới Đường, đặc trưng là hai tấm tròn lớn trước ngực. Hình ảnh chủ yếu đến từ tượng đất nung và tượng hộ pháp. Hiện vật giáp thật loại này còn rất ít.
Xem giáp đá lăng Tần ở đâu?
Giáp và mũ đá phục dựng được trưng bày tại khu Bảo tàng lăng Tần Thuỷ Hoàng ở Tây An, tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc. Một số hiện vật từng được đưa đi triển lãm ở nước ngoài. Danh mục triển lãm thường có ảnh chụp chi tiết lá giáp và dây nối.
