Thử độ kín (fit test) là phép kiểm xem một mẫu khẩu trang hay mặt nạ có ôm kín đúng khuôn mặt của một người cụ thể hay không, làm khi bắt đầu dùng mẫu đó và lặp lại định kỳ. Râu, kể cả râu lún phún một hai ngày, nằm đúng chỗ viền khẩu trang tì vào da, tạo vô số kẽ hở nhỏ cho không khí bẩn đi vòng qua lớp lọc. Vì vậy ở nhiều nước, người phải đeo mặt nạ ôm kín được yêu cầu cạo sạch phần mặt chạm viền.
Vì sao khẩu trang lọc tốt vẫn có thể vô dụng
Không khí luôn đi theo đường dễ nhất. Lớp lọc của khẩu trang FFP2 hay N95 có lực cản; một khe hở ở cạnh mũi hay dưới cằm gần như không có lực cản. Khi hít vào, phần lớn không khí sẽ đi qua khe hở nếu có. Một chiếc FFP3 lọc 99% hạt nhưng hở viền có thể bảo vệ kém hơn một chiếc FFP2 ôm kín.
Khuôn mặt mỗi người một kiểu: sống mũi cao thấp, gò má rộng hẹp, cằm nhọn tròn. Một mẫu khẩu trang ôm khít người này nhưng hở người khác. Thử độ kín trả lời câu hỏi: với gương mặt này, mẫu này, cỡ này có kín không?
Hai việc dễ nhầm: tự kiểm mỗi lần đeo và thử độ kín
| Tự kiểm kín khi đeo (seal check) | Thử độ kín (fit test) | |
|---|---|---|
| Ai làm | Người đeo tự làm | Người được đào tạo làm thử, có dụng cụ |
| Khi nào | Mỗi lần đeo | Trước khi dùng một mẫu mới, rồi định kỳ, hoặc khi mặt thay đổi |
| Kiểm cái gì | Lần đeo này có đeo đúng không | Mẫu và cỡ này có hợp khuôn mặt này không |
| Thay thế được nhau? | Không. Tự kiểm không thay được thử độ kín, và đã qua thử độ kín vẫn phải tự kiểm mỗi lần đeo | |
Thử độ kín được làm thế nào
Thử định tính: dựa vào vị giác
Người được thử đeo khẩu trang, trùm đầu bằng một chiếc mũ trùm trong suốt. Người thử phun sương có vị vào trong mũ trùm, thường là chất có vị ngọt (saccharin) hoặc vị đắng (Bitrex). Trước đó, người được thử đã được kiểm xem có nhận ra vị ở nồng độ thấp không.
Trong khi sương được phun, người được thử làm một loạt động tác giống lúc làm việc: thở bình thường, thở sâu, quay đầu hai bên, gật đầu lên xuống, nói to, cúi người. Nếu cảm thấy vị trong miệng ở bất kỳ động tác nào, nghĩa là có khe hở: khẩu trang không đạt với người đó.
Thử định lượng: dùng máy đếm hạt
Một máy đếm số hạt trong không khí bên ngoài và bên trong khẩu trang (qua một ống nối nhỏ gắn vào khẩu trang), tính ra tỷ lệ gọi là hệ số kín. Người được thử cũng làm loạt động tác như trên. Cách này cho ra con số, không phụ thuộc cảm nhận vị, thường dùng cho mặt nạ toàn mặt và nơi yêu cầu chặt chẽ.
Ở đâu bắt buộc, bao lâu một lần
Ở Mỹ, quy định về bảo vệ hô hấp của OSHA yêu cầu người lao động dùng mặt nạ ôm kín được thử độ kín trước khi dùng và ít nhất mỗi năm một lần, cũng như khi có thay đổi ảnh hưởng tới độ kín. Ở Anh, cơ quan an toàn HSE hướng dẫn thử độ kín cho người dùng mặt nạ ôm kín và có tài liệu riêng về râu và mặt nạ. Ở Việt Nam, thử độ kín chưa phổ biến ở doanh nghiệp nhỏ; doanh nghiệp có vốn nước ngoài hoặc ngành hoá chất, dược phẩm thường làm theo quy trình của tập đoàn.
Cần thử lại khi:
- Đổi mẫu, đổi cỡ, đổi hãng khẩu trang hoặc mặt nạ.
- Tăng hoặc giảm cân đáng kể.
- Làm răng, nhổ răng, lắp răng giả, phẫu thuật vùng mặt.
- Có sẹo mới ở vùng viền khẩu trang.
- Người đeo thấy khẩu trang không còn vừa như trước.
Râu làm hở thế nào
Viền khẩu trang ôm kín được là nhờ áp sát vào da trơn. Sợi râu cứng hơn da, nằm chéo dưới viền, tạo hàng loạt đường hầm nhỏ. Râu càng dày, càng nhiều đường hầm. Râu lún phún sau một hai ngày không cạo đã có thể đủ để làm giảm độ kín, vì sợi ngắn cứng và đứng thẳng.
| Kiểu râu, tóc | Ảnh hưởng tới mặt nạ ôm kín |
|---|---|
| Cạo sạch trong ngày | Tốt nhất |
| Râu lún phún vài ngày | Có thể làm hở |
| Râu quai nón, râu cằm phủ viền | Không dùng được mặt nạ ôm kín |
| Ria mép gọn, không chạm viền và không chạm van | Thường chấp nhận được, tuỳ mẫu |
| Râu dê nhỏ nằm trong lòng khẩu trang, không chạm viền | Có thể chấp nhận, phải thử độ kín |
| Tóc mai dài xuống tới viền | Có thể làm hở ở hai bên má |
Nguyên tắc là: không có lông nào nằm dưới đường viền của khẩu trang hay mặt nạ. Phần râu nằm hẳn trong lòng khẩu trang, không chạm viền và không vướng van, có thể chấp nhận được, nhưng vẫn phải thử.
Người không muốn hoặc không thể cạo râu
Có người để râu vì tôn giáo, văn hoá, hoặc da bị kích ứng khi cạo. Khi đó, thay vì ép dùng mặt nạ ôm kín, có các thiết bị không cần ôm kín mặt: mũ trùm hoặc tấm che mặt có quạt thổi khí đã lọc vào, tạo áp suất dương bên trong. Không khí sạch chảy ra ngoài qua khe hở thay vì không khí bẩn chảy vào. Loại này đắt hơn nhưng giải quyết được bài toán râu, và nhiều người thấy mát hơn khi làm lâu.
Những thứ khác làm hở viền
- Kính đeo mắt đè lên nẹp mũi, đẩy khẩu trang lệch. Thử độ kín nên làm khi đang đeo cả kính bảo hộ như lúc làm việc thật.
- Quai bị giãn, quai đeo tai thay vì quai đội đầu.
- Đeo sai cỡ: nhiều mẫu có cỡ nhỏ, vừa, lớn. Người Việt có khuôn mặt nhỏ thường cần cỡ nhỏ hơn cỡ mặc định của hàng nhập.
- Mũ trùm đầu, khăn, quai mũ bảo hộ chèn dưới viền.
- Nói nhiều, cử động hàm: khẩu trang xê dịch dần trong ca.
Mang về dùng ngay: tự kiểm kín mỗi lần đeo
Với khẩu trang dùng một lần không van
- Đeo khẩu trang, ép nẹp mũi bằng hai tay.
- Úp hai bàn tay phủ lên khẩu trang, thở ra mạnh.
- Nếu thấy hơi lọt ở sống mũi, má, cằm: chỉnh nẹp, chỉnh quai, thử lại.
Với mặt nạ nửa mặt, toàn mặt có phin lọc
- Kiểm áp âm: dùng lòng bàn tay bịt các cửa phin lọc, hít vào nhẹ và giữ vài giây. Mặt nạ phải hơi xẹp vào mặt và giữ nguyên, không thấy không khí lọt vào.
- Kiểm áp dương: bịt van thở ra, thở ra nhẹ. Mặt nạ phải hơi phồng lên mà không có hơi xì ra ở viền.
- Không đạt: chỉnh lại dây, vị trí; vẫn không đạt thì không vào khu vực nguy hiểm.
Ba lỗi hay gặp
- Coi "đeo thấy vừa, dễ chịu" là kín. Cảm giác dễ chịu không nói gì về độ kín.
- Phát một mẫu khẩu trang duy nhất cho cả xưởng, bất kể ai mặt to mặt nhỏ.
- Đã thử độ kín năm ngoái nên bỏ qua tự kiểm mỗi lần đeo.
Câu hỏi thường gặp
Fit test khẩu trang là gì?
Fit test là phép thử độ kín của một mẫu khẩu trang hay mặt nạ trên khuôn mặt một người cụ thể. Có hai cách: thử định tính bằng sương có vị ngọt hoặc đắng, và thử định lượng bằng máy đếm hạt. Nhiều nước yêu cầu làm trước khi dùng mẫu mới và lặp lại định kỳ.
Có râu đeo khẩu trang N95 được không?
Râu nằm dưới viền khẩu trang làm hở, nên khẩu trang không đạt mức bảo vệ như thiết kế. Râu lún phún vài ngày cũng có thể ảnh hưởng. Người cần để râu nên dùng thiết bị không cần ôm kín mặt, như mũ trùm có quạt thổi khí đã lọc.
Bao lâu thì phải thử độ kín một lần?
Ở Mỹ, quy định của OSHA yêu cầu ít nhất mỗi năm một lần với người dùng mặt nạ ôm kín. Ngoài ra phải thử lại khi đổi mẫu, đổi cỡ, thay đổi cân nặng đáng kể, làm răng hay có sẹo vùng mặt. Tự kiểm kín vẫn phải làm mỗi lần đeo.
Seal check khác fit test thế nào?
Seal check là người đeo tự kiểm mỗi lần đeo, bằng cách thở ra hoặc hít vào và cảm nhận hơi lọt. Fit test là phép thử có dụng cụ, xem mẫu khẩu trang có hợp khuôn mặt hay không. Hai việc bổ sung cho nhau, không thay thế nhau.
Ria mép có làm hở khẩu trang không?
Ria mép gọn, không chạm viền khẩu trang và không vướng van thở ra thường chấp nhận được, tuỳ mẫu. Ria dài phủ xuống viền môi trên thì có thể làm hở. Cách chắc chắn là thử độ kín với đúng mẫu đang dùng.
