Những bảo tàng giáp trụ lớn nhất thế giới gồm Royal Armouries (Leeds và Tháp London, Anh), khoa Vũ khí và Giáp trụ của Metropolitan Museum of Art (New York), Wallace Collection (London), phòng giáp hoàng gia ở Kunsthistorisches Museum (Vienna), Real Armería (Madrid) và Landeszeughaus (Graz, Áo). Bên cạnh đó, nghề làm giáp chưa hề chết: ngày nay vẫn có thợ giáp rèn tay làm bản sao cho bảo tàng, phim ảnh và người tái hiện lịch sử, đồng thời là nguồn hiểu biết thực tế quý giá về cách giáp được làm và mặc.
Bảng: những bảo tàng giáp trụ nên biết
| Bảo tàng | Ở đâu | Điểm nổi bật |
|---|---|---|
| Royal Armouries | Leeds và Tháp London (Anh) | Bộ sưu tập quốc gia của Anh, gốc từ kho vũ khí hoàng gia ở Tháp London; nhiều bộ giáp xưởng Greenwich; khu trưng bày ở Leeds mở năm 1996 |
| Metropolitan Museum of Art | New York (Mỹ) | Giáp châu Âu, Nhật Bản, Tây Á; nhiều bộ ngựa giáp trưng bày ở sảnh lớn |
| Wallace Collection | London (Anh) | Bộ sưu tập tư nhân trong một dinh thự, giáp châu Âu và phương Đông |
| Kunsthistorisches Museum | Vienna (Áo) | Phòng giáp và vũ khí của hoàng gia Habsburg, nhiều bộ giáp lễ nghi |
| Real Armería | Madrid (Tây Ban Nha) | Giáp của hoàng gia Tây Ban Nha, trong khu Cung điện Hoàng gia |
| Landeszeughaus | Graz (Áo) | Kho vũ khí lịch sử còn nguyên ở dạng kho, hàng chục nghìn hiện vật xếp như thời còn dùng |
| Musée de l'Armée | Paris (Pháp) | Trong quần thể Điện Invalides, có khu giáp cổ |
| Bảo tàng Quốc gia Tokyo | Tokyo (Nhật Bản) | Giáp và mũ trụ Nhật nhiều thời kỳ |
Ở Việt Nam, chưa có bảo tàng chuyên về giáp trụ. Người quan tâm giáp trụ Việt xưa có thể đến Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (Hà Nội) và sân chầu các lăng vua Nguyễn để xem tượng đá võ quan (chi tiết ở bài riêng về giáp Việt xưa trong danh mục này).
Đứng trước tủ kính: nhìn gì cho đáng
Phần lớn khách lướt qua một bộ giáp trong vài giây. Muốn nhìn ra nhiều hơn, thử bộ câu hỏi sau:
- Bộ giáp này một người mặc hay ghép từ nhiều bộ? Chú thích tốt sẽ ghi "composite" hoặc "ghép mảnh" nếu các phần có nguồn gốc khác nhau. Rất nhiều bộ trong bảo tàng được ghép từ thế kỷ 19.
- Tìm khớp nối. Lá chồng ở vai, bụng, mu bàn chân; đinh tán nằm trong khe dài (đinh trượt); dây da bên trong.
- Tìm dấu xưởng. Nhiều giáp châu Âu có dấu đóng nhỏ của thợ, của xưởng hoặc của thành phố.
- Nhìn bề mặt. Thép để mộc đánh bóng, nhuộm xanh, nhuộm đen, mạ vàng, khắc axit: mỗi cách xử lý gắn với một thời và một mục đích.
- Tìm vết sửa. Miếng vá, đinh thay thế, lỗ khoan thêm cho thấy bộ giáp đã được dùng và sửa qua nhiều đời chủ.
- Đọc cân nặng nếu bảo tàng có ghi, và tự hình dung nó phân bố khắp người.
Bảo quản giáp cổ: kẻ thù là gỉ và tay người
Giáp sắt và thép trong bảo tàng gặp ba mối nguy chính: độ ẩm gây gỉ, muối và dầu từ tay người để lại vết ăn mòn, và đánh bóng quá tay làm mất bề mặt gốc. Vì vậy:
- Phòng trưng bày được kiểm soát độ ẩm, nhiều tủ kính có điều hoà vi khí hậu riêng.
- Người bảo quản đeo găng khi chạm vào hiện vật.
- Bề mặt kim loại thường được phủ một lớp sáp vi tinh thể mỏng để ngăn ẩm, có thể làm sạch và phủ lại khi cần.
- Giáp Nhật cần thêm chăm sóc cho sơn mài, dây lụa, da, là những vật liệu nhạy với ánh sáng và độ ẩm.
Thế kỷ 19, nhiều nhà sưu tầm đánh bóng giáp tới sáng loáng, có khi xoá mất dấu vết xử lý bề mặt gốc. Bảo quản hiện đại ưu tiên giữ nguyên tình trạng, kể cả vết gỉ ổn định và vết sửa cũ, vì chúng là một phần lịch sử của hiện vật.
Nghề làm giáp ngày nay
Thợ giáp hiện đại làm việc cho nhiều nhóm khách khác nhau:
| Khách hàng | Yêu cầu chính |
|---|---|
| Bảo tàng | Bản sao chính xác theo hiện vật, để trưng bày, cho khách mặc thử hoặc thay cho hiện vật quá yếu |
| Phim ảnh, sân khấu | Trông đúng trên màn ảnh, nhẹ, đội và tháo nhanh; thường dùng nhôm, nhựa hoặc thép mỏng |
| Người tái hiện lịch sử | Đúng kiểu, đúng kích thước người mặc, đủ bền để mặc lâu |
| Nhà nghiên cứu | Bản sao để thí nghiệm cử động, sức nặng, năng lượng tiêu hao |
Cách làm: búa tay và máy
Một bộ giáp phục dựng thường bắt đầu từ đo người kỹ lưỡng, làm mẫu giấy hoặc bìa, cắt tôn thép theo mẫu, rồi gò trên những đe có hình dạng khác nhau (giới làm giáp gọi chung là "stake"). Nhiều thợ dùng máy cắt, máy mài và đôi khi máy ép để tiết kiệm thời gian, rồi hoàn thiện bằng búa tay. Thợ theo trường phái "lịch sử" thì cố gắng chỉ dùng búa, đe và kỹ thuật nhiệt như xưa, vừa để làm đẹp, vừa để kiểm chứng giả thuyết về cách làm cổ.
Việc khó nhất không phải là gò một tấm cong, mà là làm cho các tấm khớp với nhau và với người mặc: lá vai trượt đúng khi giơ tay, khuỷu không cấn khi co tay, gối không kẹt khi ngồi xuống. Đây là chỗ phân biệt thợ giỏi với thợ vừa.
Khảo cổ học thực nghiệm: khi bản sao trả lời câu hỏi
Bản sao giáp không chỉ để trưng. Nó là công cụ nghiên cứu. Một số câu hỏi đã được trả lời phần nào bằng bản sao:
- Mặc giáp tốn bao nhiêu sức? Nghiên cứu năm 2011 của các nhà khoa học Anh và Ý đo năng lượng tiêu hao khi người tái hiện mặc giáp thế kỷ 15 trên máy chạy bộ.
- Giáp Dendra có dùng được không? Thí nghiệm năm 2023 cho lính Hy Lạp mặc bản sao mô phỏng chiến đấu nhiều giờ.
- Linothorax làm thế nào? Nhiều nhóm làm bản sao giáp vải Hy Lạp bằng vải lanh dán hoặc khâu để thử.
- Mặc giáp có leo lên ngựa được không? Hàng loạt video của bảo tàng và người tái hiện trả lời là có.
Cần đọc kết quả thực nghiệm với tinh thần đúng: bản sao chỉ chính xác bằng hiểu biết của người làm nó; vật liệu hiện đại (thép cán công nghiệp) khác thép thời Trung cổ. Kết quả là bằng chứng gợi ý, không thay được hiện vật và văn bản.
Góc nhìn hôm nay: bắt đầu từ đâu
- Không đi xa được: các bảo tàng lớn như Metropolitan Museum, Royal Armouries, Wallace Collection có danh mục hiện vật trực tuyến với ảnh độ phân giải cao, mô tả chất liệu, niên đại, cân nặng.
- Đi du lịch: chọn trước một hai bảo tàng trong bảng, dành ít nhất nửa ngày, mang theo bộ câu hỏi ở trên.
- Muốn hiểu nghề: tìm các buổi trình diễn mặc giáp, các xưởng giáp mở cửa cho khách tham quan, hoặc tài liệu ghi hình quá trình làm giáp từ đầu tới cuối.
Câu hỏi thường gặp
Bảo tàng giáp trụ lớn nhất thế giới ở đâu?
Những bộ sưu tập giáp trụ lớn và nổi tiếng nhất gồm Royal Armouries ở Leeds và Tháp London, khoa Vũ khí và Giáp trụ của Metropolitan Museum ở New York, phòng giáp hoàng gia ở Vienna, Real Armería ở Madrid và Landeszeughaus ở Graz. Landeszeughaus đặc biệt vì vẫn giữ nguyên dạng kho vũ khí lịch sử với hàng chục nghìn hiện vật. Mỗi nơi có thế mạnh riêng.
Ở Việt Nam có thể xem giáp trụ ở đâu?
Việt Nam chưa có bảo tàng chuyên về giáp trụ. Có thể xem hiện vật triều Nguyễn ở Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế, hiện vật nhiều thời kỳ ở Bảo tàng Lịch sử Quốc gia tại Hà Nội, và tượng đá võ quan ở sân chầu các lăng vua Nguyễn. Hiện vật giáp Việt xưa còn rất ít.
Ngày nay còn ai làm giáp không?
Còn. Thợ giáp hiện đại làm bản sao cho bảo tàng, phim ảnh, sân khấu, người tái hiện lịch sử và nhà nghiên cứu. Họ gò thép bằng búa trên đe, kết hợp máy móc để tiết kiệm thời gian. Phần khó nhất là làm các tấm khớp với nhau và với người mặc.
Giáp trong bảo tàng có phải nguyên bộ không?
Không phải lúc nào cũng vậy. Nhiều bộ giáp trưng bày được ghép từ các mảnh có nguồn gốc khác nhau, nhất là những bộ được ghép từ thế kỷ 19. Chú thích tốt sẽ ghi rõ bộ giáp là nguyên bộ hay ghép mảnh.
Giáp cổ được bảo quản thế nào?
Giáp kim loại được giữ trong phòng kiểm soát độ ẩm, người bảo quản đeo găng khi chạm, bề mặt thường phủ lớp sáp vi tinh thể mỏng chống ẩm. Bảo quản hiện đại tránh đánh bóng quá tay để giữ bề mặt gốc. Giáp Nhật cần thêm chăm sóc cho sơn mài, dây lụa và da.
