Đế giày bảo hộ làm hai việc riêng: chống trượt nhờ hợp chất cao su và hoa văn đế, và chống đâm xuyên nhờ một tấm lót kẹp trong đế, bằng thép hoặc bằng vải kỹ thuật nhiều lớp. Tấm thép chặn tốt đinh nhọn nhỏ và bền, nhưng cứng, dẫn nhiệt và chỉ phủ một phần lòng bàn chân; tấm vải mềm, nhẹ, phủ gần kín đế, không dẫn nhiệt. Theo chuẩn EN ISO 20345 bản 2022, tấm thép mang ký hiệu P, tấm phi kim loại mang PL hoặc PS.
Đinh xuyên đế: chuyện của công trường và xưởng
Đinh trên ván cốp pha tháo ra, đinh vít rơi vãi, phoi kim loại, mảnh kính, sắt thép thừa là những thứ nằm sẵn trên sàn công trường và xưởng. Giày đế cao su thường không ngăn được một chiếc đinh dựng ngược khi người nặng sáu, bảy chục ký bước xuống. Vết thương đâm xuyên lòng bàn chân nhỏ nhưng sâu, dễ nhiễm trùng, có nguy cơ uốn ván; người bị đinh đâm cần được rửa vết thương, đi khám và hỏi về tiêm phòng uốn ván.
Tấm chống đâm xuyên được đặt trong đế, giữa lót giày và đế ngoài. Trong phép thử của chuẩn, một chiếc đinh thử được ép lên đế với một lực nhất định, và không được xuyên qua tấm.
Tấm thép và tấm vải: so sánh
| Tấm thép (P) | Tấm phi kim loại (PL, PS) | |
|---|---|---|
| Vật liệu | Thép mỏng không gỉ hoặc đã xử lý | Nhiều lớp vải sợi kỹ thuật (thường là aramid, polyester, sợi thuỷ tinh hoặc hỗn hợp) |
| Độ phủ | Thường không phủ hết sát mép đế, có vùng hở quanh viền | Thường phủ gần kín, sát mép đế |
| Độ dẻo | Cứng, đế ít uốn | Mềm, đế uốn theo bước chân |
| Nhiệt | Dẫn nóng, dẫn lạnh | Cách nhiệt tốt hơn |
| Trọng lượng | Nặng hơn | Nhẹ hơn |
| Máy dò kim loại | Kêu | Không kêu |
| Đinh rất nhỏ, rất nhọn | Chặn tốt | Tuỳ loại; đây là lý do bản 2022 tách ra PL và PS |
Bản 2022 của EN ISO 20345 tách tấm phi kim loại thành hai loại thử khác nhau (PL và PS). Người mua cho nơi có nhiều đinh nhỏ, đinh ghim, mảnh dây thép nhọn nên đọc giải thích của nhà sản xuất về loại tấm và hỏi rõ trước khi chọn. Giày theo bản 2011 chỉ ghi chung chữ P, khi đó phải hỏi tấm là thép hay vải.
Chống trượt: đế bám nhờ đâu
Ngã do trượt là một trong những tai nạn lao động hay gặp nhất, nhất là ở bếp, kho, nhà máy chế biến. Độ bám của đế phụ thuộc mấy yếu tố:
- Hợp chất đế: cao su mềm hơn bám tốt hơn trên sàn ướt, nhưng mòn nhanh hơn. PU nhẹ, êm, nhưng một số loại kém bám trên sàn dầu. Nitrile cao su chịu dầu tốt. Chuyện vật liệu đế được bàn kỹ hơn ở danh mục chất liệu.
- Hoa văn đế: rãnh sâu, có lối thoát nước ra mép đế giúp đẩy nước khỏi bề mặt tiếp xúc. Gai to, thưa hợp bùn đất; hoa văn nhỏ, dày, nhiều rãnh mảnh hợp sàn gạch ướt.
- Diện tích tiếp xúc: đế quá phẳng trơn trượt như ván trượt trên màng nước.
- Độ mòn: đế mòn mất rãnh là mất khả năng đẩy nước, dầu.
- Độ sạch: rãnh đế bít đầy mỡ, bùn khô thì coi như đế phẳng.
Ký hiệu chống trượt cũ và mới
| Bản chuẩn | Ký hiệu | Ý nghĩa ngắn |
|---|---|---|
| EN ISO 20345:2011 | SRA | Thử trên gạch men có dung dịch tẩy rửa |
| EN ISO 20345:2011 | SRB | Thử trên thép có glyxerin |
| EN ISO 20345:2011 | SRC | Đạt cả SRA và SRB |
| EN ISO 20345:2022 | SR và yêu cầu cơ bản | Hệ ký hiệu mới thay cho bộ ba trên |
Ký hiệu chống trượt chỉ nói đế đã đạt một phép thử trong phòng thí nghiệm. Ngoài đời, sàn có thể trơn hơn nhiều: mỡ động vật trong bếp, dầu thuỷ lực trong xưởng, rêu ngoài trời, sàn sơn epoxy ướt. Ở những nơi đó, giày tốt chỉ là một phần; phần còn lại là lau sàn, thảm chống trượt, xử lý chỗ rò rỉ.
Đế còn phải chịu gì khác
- Nhiệt: đứng trên bề mặt nóng (nhựa đường mới rải, sàn gần lò) cần đế chịu nhiệt khi tiếp xúc (ký hiệu HRO). Đế PU thường không chịu được nhiệt cao bằng cao su nitrile.
- Dầu nhiên liệu: ký hiệu FO cho đế không bị phồng, mềm khi dính dầu.
- Hấp thụ lực ở gót (E): giảm chấn khi đi lại cả ngày trên nền bê tông.
- Đế giữa: lớp đệm ở giữa, thường là EVA hoặc PU. Lớp này nén dần theo thời gian, giày "chai" đi dù đế ngoài còn gai.
Đế dán, đế đúc và chuyện bong đế
Đế giày bảo hộ thường được đúc trực tiếp vào thân (phun PU hoặc cao su vào khuôn có thân giày đặt sẵn) hoặc dán keo. Đế đúc trực tiếp ít khi bong do keo, nhưng đế PU có thể bị thuỷ phân nếu giày để lâu trong nóng ẩm, kể cả giày mới chưa đi. Chuyện này có bài riêng trong danh mục chọn và bảo quản. Ở đây chỉ cần nhớ: giày bảo hộ để kho lâu năm cần kiểm tra đế trước khi phát, bẻ thử đế xem có nứt vụn, dính nhớt không.
Mang về dùng ngay: kiểm tra đế giày mỗi tuần
- Lật đế, nhìn rãnh: rãnh mòn gần phẳng ở mũi chân hoặc gót là lúc cân nhắc thay, nhất là ở nơi sàn ướt.
- Tìm vật cắm vào đế: đinh, mảnh kim loại cắm vào đế có thể đã xuyên một phần tấm lót. Rút ra, nhìn chỗ thủng; nghi ngờ thì thay giày.
- Uốn giày: đế không có vết nứt ngang ở chỗ gập. Đế nứt là đường vào của nước và vật nhọn.
- Kiểm tra mép đế: không tách khỏi thân. Đế hé mép là sắp bong.
- Cạo rãnh đế: dùng que cứng hoặc bàn chải lấy bùn, mỡ khỏi rãnh.
Lỗi hay gặp
- Dùng giày bảo hộ đế vải chống đâm xuyên tưởng là "không có tấm" vì đế mềm, rồi mua thêm tấm lót thép rời độn vào. Tấm lót rời không được thử chung với giày và có thể làm giày chật, cấn chân.
- Tháo lót giày ra rồi quên lắp lại. Ở một số mẫu, lót giày là một phần của hệ thống chống tĩnh điện hoặc hấp thụ lực.
- Đi tiếp giày đế đã mòn trơn ở bếp nhà hàng.
Câu hỏi thường gặp
Tấm lót chống đinh bằng thép và bằng vải cái nào tốt hơn?
Tấm thép bền, chặn tốt đinh nhỏ nhọn, nhưng cứng, nặng, dẫn nhiệt và thường không phủ sát mép đế. Tấm vải kỹ thuật mềm, nhẹ, cách nhiệt và phủ gần kín đế. Nơi có nhiều đinh nhỏ, mảnh nhọn nên hỏi kỹ loại tấm, theo bản 2022 là P, PL hay PS.
SRC trên giày bảo hộ nghĩa là gì?
SRC là ký hiệu chống trượt theo bản 2011 của EN ISO 20345, nghĩa là đế đạt cả phép thử trên gạch men có chất tẩy rửa (SRA) và trên thép có glyxerin (SRB). Bản 2022 đã đổi sang hệ ký hiệu SR. Ký hiệu chỉ là kết quả phòng thí nghiệm, sàn thật có thể trơn hơn.
Giày bảo hộ có chống đinh hoàn toàn không?
Không có giày nào chống mọi vật nhọn. Tấm chống đâm xuyên được thử với một kiểu đinh và một mức lực nhất định, và tấm thép thường không phủ sát mép đế. Vật sắc rất nhỏ hoặc lực quá lớn vẫn có thể xuyên qua.
Bị đinh đâm xuyên giày phải làm gì?
Rửa vết thương bằng nước sạch, cầm máu, rồi đi khám để được làm sạch và đánh giá nguy cơ nhiễm trùng, uốn ván. Không tự nặn, không đắp lá. Giày bị đinh xuyên qua cũng nên thay vì tấm lót có thể đã hỏng.
Khi nào phải thay giày bảo hộ vì mòn đế?
Khi rãnh đế mòn gần phẳng ở mũi chân hoặc gót, đế nứt ngang ở chỗ gập, hoặc đế bắt đầu tách khỏi thân. Ở nơi sàn ướt, dầu mỡ, nên thay sớm hơn vì đế mòn mất khả năng đẩy chất lỏng. Lớp đệm giữa bị nén chai cũng là lý do thay khi đi lại thấy đau chân.
