Hội chứng treo lơ lửng (suspension trauma, hay "bất tỉnh do treo") là tình trạng người bị treo bất động trong dây đai sau một cú rơi: máu dồn xuống hai chân, lượng máu về tim và lên não giảm, người choáng váng rồi có thể ngất — và ngất trong tư thế treo thẳng làm mọi thứ xấu đi nhanh. Vì vậy dây đai giữ được người mới chỉ là nửa đầu của việc cứu; nửa sau là đưa người xuống càng nhanh càng tốt, và kế hoạch cứu hộ phải có trước khi bất kỳ ai lên cao.
Bài này nói ở mức phổ thông để hiểu vì sao phải cứu nhanh. Sơ cứu thực tế phải làm theo người được đào tạo và hướng dẫn của nhân viên cấp cứu; khi có người bị treo hoặc vừa được đưa xuống, gọi 115.
Chuyện gì xảy ra trong cơ thể
Khi ta đứng, máu ở chân được đẩy về tim nhờ cơ bắp chân co bóp mỗi lần cử động — người ta hay gọi là "tim thứ hai". Người treo trong dây đai sau cú rơi thường đứng yên: có thể vì sốc, vì chấn thương, vì kiệt sức, hoặc đơn giản là chân không có chỗ tì. Thêm vào đó, các quai đùi của đai ép lên mạch máu ở gốc đùi.
- Máu đọng dần ở hai chân, lượng máu về tim giảm.
- Tim bơm ít máu hơn lên não, người thấy choáng, vã mồ hôi, buồn nôn, mờ mắt.
- Bình thường khi sắp ngất, người ta ngã xuống nằm ngang và máu tự về não. Người treo trong đai thì không ngã được — vẫn ở tư thế thẳng đứng.
- Nếu kéo dài, tình trạng có thể trở nên nguy hiểm tính mạng.
Thời gian để triệu chứng xuất hiện khác nhau rất nhiều giữa người với người và giữa các tình huống. Trong các thí nghiệm có giám sát, có người tình nguyện thấy choáng chỉ sau vài phút treo bất động. Vì không ai đoán trước được mình thuộc nhóm nào, các hướng dẫn an toàn đều nhấn mạnh: cứu càng nhanh càng tốt, tính bằng phút chứ không phải giờ.
Dấu hiệu cần để ý ở người đang treo
| Dấu hiệu | Ý nghĩa |
|---|---|
| Choáng váng, chóng mặt, nói lơ mơ | Não bắt đầu thiếu máu |
| Vã mồ hôi, da tái, lạnh | Cơ thể đang cố bù tuần hoàn |
| Buồn nôn, mờ mắt, ù tai | Dấu hiệu tiền ngất |
| Tê, nặng, đổi màu hai chân | Máu đọng, quai đùi ép mạch |
| Không trả lời, bất động | Có thể đã ngất — cấp cứu ngay |
Người đang tỉnh và treo trong đai nên được trấn an, nhắc liên tục cử động chân (co duỗi, đạp như đi xe đạp) nếu không có chấn thương ngăn cản, và tìm chỗ tì chân nếu có.
Dải treo chân: món đồ nhỏ đáng có trên đai
Nhiều đai toàn thân hiện nay có thể gắn thêm hai túi nhỏ ở hông, bên trong là một dải vải có vòng. Khi bị treo, người còn tỉnh có thể mở túi, nối hai đầu dải thành một vòng rồi đặt chân lên đứng. Đứng được lên vòng này thì cơ chân lại co bóp, quai đùi bớt ép, giúp kéo dài thời gian chờ cứu. Tên tiếng Anh thường gặp là trauma strap hoặc relief strap.
Đây không phải thiết bị cứu hộ, chỉ là cách mua thêm thời gian. Nó cũng chỉ có ích nếu người dùng đã được chỉ cách mở và tập thử ở độ cao thấp — trong cơn hoảng, không ai mày mò được một món chưa từng chạm vào.
Kế hoạch cứu hộ: phải có trước khi lên
Điều đáng sợ nhất ở hội chứng treo không nằm ở y học mà ở tổ chức: nhiều công trình có dây đai, có điểm neo, nhưng không ai biết phải làm gì khi có người treo. Gọi cứu hỏa thì cần thời gian đến; tự leo lên kéo thì có thể thành thêm một người gặp nạn.
Các hướng dẫn an toàn (của HSE Anh, OSHA Mỹ và tương tự) đều yêu cầu người sử dụng lao động lập phương án cứu hộ trước khi giao việc trên cao. Một kế hoạch tối thiểu trả lời được:
- Ai cứu? Có người được huấn luyện cứu hộ có mặt tại chỗ suốt ca không.
- Cứu bằng gì? Bộ cứu hộ (dây, ròng rọc, thiết bị hạ người), sàn nâng, thang — để ở đâu, đã kiểm chưa.
- Cứu trong bao lâu? Mục tiêu là đưa người xuống nhanh nhất có thể; phương án phải khả thi trong vài phút, không chỉ "gọi người tới".
- Liên lạc thế nào? Số điện thoại cấp cứu, địa chỉ chính xác của công trình, người dẫn đường cho xe cứu thương.
- Đã tập chưa? Kế hoạch chưa tập thử là kế hoạch trên giấy.
Cứu hộ có ba hướng chính
| Hướng | Mô tả | Điều kiện |
|---|---|---|
| Tự cứu | Người treo tự với tới kết cấu, thang, hoặc dùng thiết bị tự hạ | Còn tỉnh, không chấn thương, có thiết bị và đã được tập |
| Cứu hỗ trợ | Đồng nghiệp dùng sàn nâng, thang, bộ cứu hộ hạ người xuống từ điểm neo | Có thiết bị sẵn và người được huấn luyện |
| Cứu chuyên nghiệp | Lực lượng cứu hộ chuyên dụng | Khi hai cách trên không khả thi; phải tính thời gian tới nơi |
Sau khi đưa người xuống
Trước đây có hướng dẫn khuyên không đặt nạn nhân nằm ngang ngay mà giữ ở tư thế ngồi một thời gian. Các rà soát bằng chứng sau này, trong đó có một báo cáo do HSE Anh công bố, cho rằng không có đủ cơ sở cho khuyến cáo đó và nạn nhân nên được sơ cứu theo nguyên tắc thông thường. Vì hướng dẫn có thể thay đổi và tuỳ tình trạng từng người, cách đúng nhất cho người không chuyên là:
- Gọi 115, báo rõ người bị treo trong dây đai bao lâu.
- Làm theo hướng dẫn của tổng đài viên và người đã được đào tạo sơ cứu tại chỗ.
- Người tỉnh: để ở tư thế thoải mái, theo dõi sát. Người bất tỉnh: kiểm tra thở, xử trí theo sơ cứu cơ bản.
- Dù người có vẻ đã ổn, vẫn cần được nhân viên y tế đánh giá, vì sau một cú rơi và thời gian treo có thể có chấn thương hoặc rối loạn không thấy ngay.
Mang về dùng ngay
- Trước buổi làm việc trên cao, hỏi một câu: "Nếu mình bị treo thì ai đưa xuống, bằng gì, mất bao lâu?" Không ai trả lời được thì chưa lên.
- Hỏi đai có gắn dải treo chân không, và tập mở thử một lần ở độ cao thấp.
- Không làm việc trên cao một mình.
- Nếu bị treo mà còn tỉnh: giữ bình tĩnh, gọi người, cử động chân liên tục, tìm chỗ tì chân.
- Người được cứu xuống luôn phải được nhân viên y tế đánh giá, kể cả khi họ nói "không sao".
Câu hỏi thường gặp
Hội chứng treo lơ lửng là gì?
Là tình trạng người bị treo bất động trong dây đai sau khi rơi, máu dồn xuống chân khiến lượng máu về tim và não giảm. Người có thể choáng, vã mồ hôi rồi ngất, và ngất trong tư thế thẳng đứng rất nguy hiểm. Vì vậy phải cứu người xuống càng nhanh càng tốt.
Người bị treo trong dây đai chịu được bao lâu?
Không có con số chung, vì phụ thuộc thể trạng, chấn thương và cách mặc đai. Trong thí nghiệm có giám sát, có người choáng chỉ sau vài phút treo bất động. Do đó kế hoạch cứu hộ phải đưa người xuống trong thời gian ngắn nhất có thể.
Dải treo chân trên dây đai dùng để làm gì?
Là dải vải cất trong túi nhỏ ở hông đai. Khi bị treo mà còn tỉnh, người dùng mở ra, tạo vòng để đứng lên, giúp cơ chân hoạt động và giảm ép ở quai đùi. Nó chỉ mua thêm thời gian, không thay cứu hộ.
Có cần đi viện sau khi được cứu khỏi dây đai không?
Có. Dù người có vẻ đã bình thường, vẫn nên gọi 115 hoặc đưa đi để nhân viên y tế đánh giá. Cú rơi và thời gian treo có thể gây chấn thương hoặc rối loạn không thấy ngay.
Ai chịu trách nhiệm lập kế hoạch cứu hộ khi làm việc trên cao?
Người tổ chức công việc, thường là người sử dụng lao động hoặc đơn vị thi công. Kế hoạch phải có người được huấn luyện, thiết bị cứu hộ sẵn tại chỗ và đã được tập thử. Người lao động nên hỏi rõ trước khi lên cao.
